Jak rozpoznać niedobór sodu - objawy i pierwsze sygnały organizmu

W 1985 roku opisano jedne z pierwszych przypadków ciężkiej hiponatremii (niedoboru sodu) wysiłkowej wśród sportowców wytrzymałościowych. Zauważono wtedy, że problemem może być nie tylko odwodnienie, ale także nadmierne rozcieńczenie sodu we krwi. Zjawisko to szczególnie dotyczyło osób startujących w długich biegach, ultramaratonach i zawodach trwających wiele godzin. Dzisiaj niedobór sodu omawia się nie tylko w kontekście sportu, ale także chorób, stosowania leków, czy zaburzeń hormonalnych.

1. Sód a elektrolity
2. Źródła sodu
3. Sygnały niedoboru sodu
4. FAQ – najczęściej zadawane pytania o niedobór sodu

Sód a elektrolity

Elektrolity to związki obecne w płynach ustrojowych, które uczestniczą w utrzymaniu prawidłowej pracy komórek. Do najważniejszych elektrolitów należą sód, potas, chlorki, wapń, magnez i fosforany, ale to sód jest głównym elektrolitem przestrzeni pozakomórkowej, czyli tej części płynów organizmu, która znajduje się po zewnętrznej stronie błon komórek. Jego stężenie wpływa na gospodarkę wodną, objętość osocza (płynną część krwi), przewodzenie impulsów nerwowych, skurcz mięśni oraz utrzymanie równowagi kwasowo-zasadowej.

Niedobór sodu w sensie klinicznym oznacza najczęściej hiponatremię, czyli obniżenie stężenia sodu we krwi poniżej zakresu referencyjnego, a nie tylko małą ilość soli w diecie. Do takiej sytuacji może dojść przy dużych stratach płynów i elektrolitów, na przykład podczas biegunki, wymiotów, bardzo intensywnego pocenia, ale także przy wypijaniu bardzo dużych ilości wody bez odpowiedniego uzupełniania elektrolitów. Znaczenie mają również niektóre leki, zwłaszcza moczopędne, choroby nerek, niewydolność serca, zaburzenia hormonalne oraz stan ogólny organizmu.

Źródła sodu

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności wskazał, że dla ogólnej populacji dorosłych bezpieczne i wystarczające spożycie sodu wynosi 2,0 g dziennie. Odpowiada to około 5 g soli kuchennej, ale nie jest to zalecenie terapeutyczne dla osób z objawami niedoboru sodu lub chorobami wymagającymi kontroli lekarskiej. Typowy model żywienia w Europie częściej wiąże się z nadmiernym niż zbyt niskim spożyciem sodu.

Sód w codziennej diecie pochodzi głównie z soli kuchennej, czyli chlorku sodu, dodawanego podczas przygotowywania potraw lub obecnego w produktach gotowych. Najwięcej sodu zwykle dostarczają produkty przetworzone: pieczywo, sery, wędliny, konserwy, kiszonki, gotowe sosy, dania instant, słone przekąski, marynaty, produkty wędzone oraz żywność typu fast food. Mniejsze ilości sodu naturalnie występują także w mleku, mięsie, rybach i wodach mineralnych, chociaż w przypadku produktów nieprzetworzonych jego zawartość jest zwykle znacznie niższa, niż w żywności solonej.

Najbogatsze źródła sodu w diecie

Sygnały niedoboru sodu

Sód uczestniczy w regulacji ilości wody w organizmie, utrzymaniu ciśnienia osmotycznego, przewodzeniu impulsów nerwowych, pracy mięśni oraz transporcie niektórych składników przez błony komórkowe. Jego zbyt niskie stężenie we krwi może dawać objawy nieswoiste, dlatego samopoczucie nie wystarcza do pewnego rozpoznania niedoboru.

Do pierwszych sygnałów mogą należeć osłabienie, narastające zmęczenie, bóle głowy, nudności, pogorszenie koncentracji, senność, zawroty głowy, skurcze mięśni lub nietypowo słaba tolerancja wysiłku. Wśród osób aktywnych fizycznie uwagę powinny zwracać objawy pojawiające się po długim treningu lub zawodach, zwłaszcza gdy towarzyszyło im picie wody w dużej ilości i szybkim tempie, nudności, ból głowy, dezorientacja, obrzęk dłoni lub nietypowe pogorszenie koordynacji.

Wśród osób nieaktywnych niepokojące mogą być objawy podobne do tych, które występują po biegunce, wymiotach, podczas stosowania leków moczopędnych, przy niskoenergetycznej diecie lub chorobach przewlekłych, takich jak cukrzyca. Cięższa hiponatremia może wiązać się z zaburzeniami świadomości, dezorientacją, wymiotami, drgawkami, nasilonym bólem głowy, omdleniem lub objawami neurologicznymi. Takie sytuacje wymagają pilnej konsultacji medycznej, ponieważ niedoboru sodu nie powinno się diagnozować wyłącznie na podstawie objawów ani korygować samodzielnie dużymi dawkami soli lub preparatów elektrolitowych.

"Sól jest nam naprawdę potrzebna i zarówno jej niedobór, jak i nadmiar może mieć negatywny wpływ na nasze zdrowie i sylwetkę. Wbrew powszechnej opinii, warto używać jej w naszej codziennej diecie. W szczególności sportowcy powinni zadbać o odpowiednią podaż sodu, ponieważ duża jego część jest wytrącana poprzez intensywny trening." Łukasz Domeracki - Dietetyk

FAQ – najczęściej zadawane pytania o niedobór sodu

Jakie są pierwsze objawy niedoboru sodu?

Do najczęściej zgłaszanych wczesnych objawów należą osłabienie, zmęczenie, bóle głowy, problemy z koncentracją, senność, nudności oraz skurcze mięśni. Objawy te są jednak mało charakterystyczne i mogą występować również przy wielu innych problemach zdrowotnych.

Czy sportowcy są bardziej narażeni na niedobór sodu?

Tak. Szczególnie dotyczy to osób uprawiających sporty wytrzymałościowe, takie jak maratony, ultramaratony, triathlon czy długie wycieczki rowerowe. Ryzyko wzrasta, gdy podczas wielogodzinnego wysiłku spożywane są duże ilości wody bez jednoczesnego uzupełniania elektrolitów.

Czy picie dużej ilości wody może obniżyć poziom sodu?

Tak. Nadmierne spożycie płynów w krótkim czasie może prowadzić do rozcieńczenia sodu we krwi. Zjawisko to jest jedną z przyczyn tzw. hiponatremii wysiłkowej obserwowanej u części sportowców.

Jak sprawdzić, czy mam niedobór sodu?

Jedynym wiarygodnym sposobem jest wykonanie badań laboratoryjnych krwi. Samopoczucie i objawy mogą sugerować problem, ale nie pozwalają na postawienie diagnozy.

Kiedy niedobór sodu wymaga pilnej pomocy medycznej?

Natychmiastowej konsultacji wymagają objawy takie jak dezorientacja, zaburzenia świadomości, drgawki, omdlenie, silne wymioty, nasilony ból głowy lub inne objawy neurologiczne. Mogą one świadczyć o ciężkiej hiponatremii.

Czy nadmiar sodu jest równie niebezpieczny, jak niedobór?

Tak. Choć artykuł dotyczy niedoboru, warto pamiętać, że przewlekle wysokie spożycie sodu wiąże się m.in. ze zwiększonym ryzykiem nadciśnienia tętniczego i chorób sercowo-naczyniowych. Kluczowe znaczenie ma utrzymanie prawidłowej równowagi.

Źródła:

• Buck E, McAllister R, Schroeder JD. Exercise-Associated Hyponatremia. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; June 12, 2023.
• Veniamakis E, Kaplanis G, Voulgaris P, Nikolaidis PT. Effects of Sodium Intake on Health and Performance in Endurance and Ultra-Endurance Sports. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(6):3651. Published 2022 Mar 19. doi:10.3390/ijerph19063651
• Shrimanker I, Bhattarai S. Electrolytes. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; July 24, 2023.