Choroba Leśniowskiego-Crohna – objawy, przyczyny

Choroba Leśniowskiego-Crohna, obok wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, zaliczana jest do grupy tzw. nieswoistych chorób zapalnych jelit. Nieswoiste choroby zapalne jelit to przewlekłe i nawracająco-ustępujące zaburzenia zapalne przewodu pokarmowego, które mogą rozwinąć się u osób podatnych genetycznie, w odpowiedzi na antygenowe czynniki wyzwalające.

1. Jak wiele osób choruje?      
2. Jak się choroba objawia?
3. Pytanie o przyczyny
4. Leczenie choroby Leśniowskiego-Crohna
5. A co z dietą w chorobie Leśniowskiego-Crohna?
6. Pomocne okazują się suplementy diety
7. Probiotyki w chorobie Leśniowskiego-Crohna
8. Maślan sodu
9. Kreatyna
10. Glutamina
11. Lecznicze moce białek
12. Bądźmy dobrej myśli

Jak wiele osób choruje?      

W ostatnich latach zapadalność na nieswoiste choroby zapalne jelit stopniowo wzrasta na całym świecie, a najwyższą częstotliwość, wynoszącą ok. 500 przypadków na 100 000 osób, obserwujemy obecnie w Europie Północnej. W Unii Europejskiej odnotowywanych jest każdego roku 5 nowych przypadków choroby Leśniowskiego-Crohna na każde 100 000 jej obywateli. Choroba ta pojawia się z podobną częstotliwością u obu płci, najczęściej w dwóch charakterystycznych przedziałach wiekowych – albo 15-25 lat, albo ok. 50. roku życia.

Jak się choroba objawia?

Choroba Leśniowskiego-Crohna może objąć stanem zapalnym wybrany odcinek przewodu pokarmowego na całej jego długości, a więc od jamy ustnej aż po odbytnicę. Jednak najczęstszą lokalizacją zmian zapalnych przy tej chorobie jest końcowy odcinek jelita krętego, a w następnej kolejności jelito cienkie i jelito grube. Tak więc objawy zależą tutaj w pierwszej kolejności od lokalizacji stanu zapalnego, a w drugiej od ich rozległości i stanu zaawansowania.

Pierwszym sygnałem rozwoju choroby mogą być ogólne objawy nieswoiste, takie jak ogólne osłabienie, podwyższona temperatura oraz utrata masy ciała. W następnej kolejności pojawiają się zazwyczaj bóle brzucha, najczęściej nasilające się po posiłkach, tłuszczowe biegunki i smoliste stolce, a sporadycznie również wymioty. A jeżeli choroba lokalizuje się w innych miejscach przewodu pokarmowego, mogą pojawiać się również dolegliwości ze strony jamy ustnej, przełyku i odbytu.

Ponadto czasami u części chorych mogą wystąpić również pozagastryczne powikłania choroby Leśniowskiego-Crohna, takie jak zapalenie stawów, stłuszczenie wątroby, zapalenie dróg żółciowych, rumień guzowaty, zapalenie skóry, zapalenie spojówek, zapalenie tęczówek czy zakrzepica żył głębokich.

Pytanie o przyczyny

Wprawdzie etiologia nieswoistych chorób zapalnych jelit, w tym choroby Leśniowskiego-Crohna, nie została do końca poznana, zgromadzone dotąd dowody naukowe sugerują, że kluczową rolę w ich patogenezie odgrywa dysbioza mikrobiologiczna i dysfunkcja wrodzonego układu odpornościowego nabłonka jelitowego. Dysfunkcje mechanizmów odpornościowych prowadzą tutaj do sytuacji, jak wynika z badań, w której mikrobiom jelitowy gospodarza ubożeje w bakterie wytwarzające kwas masłowy – czynnik o aktywności przeciwzapalnej względem nabłonka jelitowego i odżywczej względem jego komórek, czyli kolonocytów.

Jak bowiem wykazano w badaniach, kwas masłowy jest głównym środkiem odżywczym kolonocytów, które w przebiegu procesu spalania, prowadzonego w mitochondriach, wytwarzają z niego energię w postaci cząsteczek ATP, niezbędnych im do życia i do utrzymania ścisłych połączeń pomiędzy komórkami nabłonka jelitowego, a tym samym odpowiedniej szczelności bariery jelitowej, warunkującej zarówno zdrowie jelit, jak też ogólną zdrowotność całego ludzkiego organizmu.

A ponieważ w nieswoistych chorobach zapalnych jelit kolonocyty zawierają mało kwasu masłowego i pozyskiwanego z niego ATP, dlatego naukowcy sugerują, że główną bezpośrednią przyczyną objawów tych chorób, w tym choroby Leśniowskiego-Crohna, jest niedostateczne zaopatrzenie energetyczne komórek nabłonka jelitowego.

Leczenie choroby Leśniowskiego-Crohna

Po zdiagnozowaniu choroby Leśniowskiego-Crohna wybór sposobu jej leczenia uzależniony jest od lokalizacji zmian chorobowych, stopnia ich nasilenia oraz występowania ewentualnych powikłań. Farmakoterapia obejmuje tutaj najczęściej podawanie steroidowych leków przeciwzapalnych, leków immunosupresyjnych, tzw. leków biologicznych, antybiotyków, opiatowych leków przeciwbólowych oraz leków rozkurczowych i przeciwbiegunkowych.

Do procesu leczniczego choroby Leśniowskiego-Crohna dołączane są też zalecenia natury ogólnej, a więc w pierwszej kolejności unikanie nikotyny, niesteroidowych leków przeciwzapalnych i nadmiernego stresu, zmierzające do eliminacji czynników zaostrzających przebieg choroby.

A co z dietą w chorobie Leśniowskiego-Crohna?

Wprawdzie nie istnieje coś takiego, jak specjalna dieta zalecana w chorobie Leśniowskiego-Crohna, i ogólnie specjaliści są zgodni, że powinna to być normalna zdrowa dieta zdrowego człowieka, czyli urozmaicona i bogata w białko, witaminy i minerały, niemniej zalecane jest unikanie potraw, które wywołują dolegliwości lub je nasilają, którymi mogą być w przypadku niektórych chorych: mleko i jego przetwory, pszenica, drożdże, kukurydza, banany, pomidory, jajka i wino.

Chorym zaleca się również umiarkowane spożycie błonnika w postaci owoców i warzyw, przy jednoczesnym ograniczeniu spożycia nierozpuszczalnej frakcji błonnika pokarmowego, pochodzącego z pełnoziarnistych produktów zbożowych oraz warzyw strączkowych i kapustnych.

Dodatkowe zalecenia dietetyczne obejmują też ograniczenie spożycia żywności zawierającej tłuszcze nasycone, tłuszcze trans, sztuczne środki słodzące, maltodekstrynę, laktozę, karagen, karboksymetylocelulozę, polisorbat, dwutlenek tytanu i siarczyny, czyli głównie wyrobów cukierniczych oraz gotowych sosów i dań kupnych, albowiem wszystkie wyżej wymienione substancje mogą potęgować stan zapalny w obrębie przewodu pokarmowego, związany z przebiegiem choroby Leśniowskiego-Crohna.

Pomocne okazują się suplementy diety

Jeszcze do niedawna uważano, że suplementy diety rzeczywiście mogą być przydatne przy chorobie Leśniowskiego-Crohna, ale tylko i wyłącznie jako uzupełnienie niedoborów niektórych mikroskładników pokarmowych, zwykle towarzyszących przebiegowi tej choroby, a więc głównie kwasu foliowego, cynku i żelaza.

Jednak w świetle aktualnych wyników badań naukowych oraz w miarę lepszego rozeznania w obszarze przyczynowo-skutkowym, obecnie naukowcy stoją na stanowisku, że niektóre suplementy diety mogą wykazywać szczególną skuteczność również stricte w terapii choroby Leśniowskiego-Crohna. Przyjrzyjmy się więc kilku z nich, z tych o skuteczności jednoznacznie potwierdzonej naukowo…

Probiotyki w chorobie Leśniowskiego-Crohna

Z uwagi na główne przyczyny rozwoju choroby Leśniowskiego-Crohna, zlokalizowane w mikrobiomie jelitowym, w ostatnich latach wykonano dużą liczbę badań, których celem było wyjaśnienie, czy podawanie probiotyków, czyli suplementów żywych bakterii, może przynosić korzyści terapeutyczne w leczeniu nieswoistych chorób zapalnych jelit. W celu podsumowania ich wyników naukowcy przeprowadzili ostatnio analizę porównawczą 22 takich badań, opublikowanych do października 2024 roku, a skupiających się na stosowaniu probiotyków jako terapii uzupełniającej standardowego leczenia choroby Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. I jak możemy przeczytać we wnioskach tej metaanalizy:

„Probiotyki, podawane w połączeniu ze standardową terapią w nieswoistych chorobach zapalnych jelit, skutecznie zmniejszają wskaźnik aktywności choroby i skracają czas remisji.”

Maślan sodu

Ponieważ we wcześniejszych badaniach, jak wiemy, ustalono, że bezpośrednią przyczyną pojawienia się objawów choroby Leśniowskiego-Crohna może być niedobór kwasu masłowego, dlatego w ostatnich latach naukowcy prowadzili badania mające na celu wyjaśnienie, czy podawanie jego suplementu w postaci maślanu sodu przynosi korzyści terapeutyczne w leczeniu nieswoistych chorób zapalnych jelit.

"Maślan sodu służy też jako substancja odżywcza dla korzystnych bakterii jelitowych, które przyczyniają się do utrzymania równowagi mikrobioty jelitowej. Sprzyja procesom wchłaniania składników odżywczych i ochrony przed potencjalnie szkodliwymi substancjami." Jakub Wiącek - Neurobiolog i Dietetyk

Przykładowo możemy przyjrzeć się tutaj wynikom jednego badania, w którym dawka 150 mg maślanu sodu lub placebo raz dzienne zostały losowo przydzielone 88 pacjentom z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, lub chorobą Leśniowskiego-Crohna, którzy otrzymywali konwencjonalne leki w zależności od ciężkości ich schorzeń. Wprawdzie u większości wszystkich pacjentów nastąpiła remisja choroby do 12. tygodnia badania, to kiedy w grupie maślanu sodu wyzdrowiało 82% pacjentów, to w grupie placebo jedynie 48%.

Kreatyna

Kwas masłowy, jak pamiętamy,  jest głównym środkiem odżywczym kolonocytów, które w przebiegu procesu spalania, prowadzonego w mitochondriach, wytwarzają z niego energię w postaci cząsteczek ATP, niezbędnych im do życia i do utrzymania ścisłych połączeń pomiędzy komórkami nabłonka jelitowego a tym samym odpowiedniej szczelności bariery jelitowej, warunkującej zdrowie jelit.

Jednakże w toku dalszych badań ustalono, że produkowane z kwasu masłowego w mitochondriach cząsteczki ATP nie mogą samodzielnie docierać do połączeń międzykomórkowych kolonocytów, tylko muszą być tam dostarczane za pośrednictwem kreatyny. Jak więc się okazuje, w kolonocytach kreatyna pełni funkcje analogiczne do tych pełnionych w miocytach, czyli komórkach mięśniowych, z tą drobną różnicą, że w miocytach kreatyna przenosi cząsteczki ATP z mitochondriów do białek kurczliwych włókienek mięśniowych, odpowiedzialnych za nasze zdolności wysiłkowe.

Jak więc rzeczywiście wykazały wstępne badania, suplementacja kreatyny w dawce 1000 mg dziennie prowadzi u ludzi zarówno do objawowej, jak też endoskopowej poprawy stanu zdrowia w nieswoistych chorobach zapalnych jelit. Ogólnie badania roli kreatyny w tych chorobach, jak postulują specjaliści, przemawiają za jej suplementacją jako terapią wspomagającą gojenie się ran nabłonka jelitowego, sprzyjające ustępowaniu jego stanu zapalnego.

Glutamina

Glutamina jest aminokwasem najobficiej występującym w wolnej formie w organizmie człowieka i osiągającym najwyższe stężenia w tkance mięśniowej i osoczu krwi. Glutamina pełni w organizmie rozliczne funkcje biologiczne, wykraczające poza rolę składnika białek, z których najważniejsza dla poruszanych tutaj zagadnień wydaje się rola źródła energii dla komórek jelitowych oraz źródła azotu dla bakterii pożytecznej mikroflory jelitowej.

Ponieważ badania nad glutaminą udowodniły, że jest to niezwykle obiecujący składnik pokarmowy, łagodzący uszkodzenia i poprawiający zdrowie jelit, dlatego niedawno amerykańscy naukowcy dokonali podsumowania obecnego stanu tych badań. A z publikacji tego podsumowania m.in. dowiadujemy się, że aktualne wyniki badań sugerują, iż glutamina oddziałuje korzystnie na jelita na kilka sposobów:

• wpływa pozytywnie na utrzymanie równowagi mikrobiomu jelitowego;
• aktywuje procesy rozmnażania się i różnicowania jelitowych komórek macierzystych do dojrzałych komórek błony śluzowej jelit;
• zwiększa ekspresję białek ścisłych połączeń komórek jelitowych, wspomagając integralność błony śluzowej jelit;
• łagodzi reakcję zapalną w sytuacjach podrażnienia błony śluzowej jelit, ograniczając aktywność szlaków zapalnych, związanych z przebiegiem choroby Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego.

Lecznicze moce białek

Jak dowiadujemy się z niedawno opublikowanej metaanalizy badań naukowych, liczne badania wykazały, że wsparcie żywieniowe odżywką białkową odgrywa istotną rolę w leczeniu i remisji nieswoistych chorób zapalnych jelit. Otóż poprzez eksperymenty na zwierzętach i badania kliniczne ustalono, że białko nie tylko dostarcza niezbędnej energii i składników odżywczych dla organizmu chorego jako fundamentu czynności życiowych, ale także uczestniczy w procesie remisji choroby poprzez szereg złożonych mechanizmów fizjologicznych.

Analizując te mechanizmy, wsparcie żywieniowe odżywką białkową, jak się okazuje, skutecznie promuje wydzielanie śluzu jelitowego, poprawia funkcję bariery jelitowej, stymuluje ekspresję białek ścisłych połączeń jelit, wspomaga utrzymanie stabilności struktury jelit, zmniejsza stopień przenikania czynników zapalnych, korzystnie reguluje mikrobiotę jelitową, utrzymuje równowagę mikroekologiczną jelit i ogólnie promuje zdrowie jelit.

Ponadto odżywka białkowa wpływa również korzystnie na aktywność odpowiednich, kluczowych szlaków sygnałowych, łagodząc objawy nieswoistych chorób zapalnych jelit poprzez hamowanie odpowiedzi zapalnej i wzmocnienie bariery antyoksydacyjnej.

W tym miejscu należy jedynie zaakcentować, że najwyższą skuteczność terapeutyczną w leczeniu pacjentów cierpiących na chorobę Leśniowskiego-Crohna uzyskiwano przy zastosowaniu koncentratów białek serwatkowych, hydrolizatów białek serwatkowych i izolowanych frakcji białek serwatkowych – glikomakropeptydu i laktoferyny. I tak przykładowo:

Koncentrat białka serwatkowego stosowany przez 8 tygodni w dawce 0.5 g/kg/dzień – przepuszczalność jelit i morfologia jelit uległy znacznej poprawie, stosunek krypt kosmkowych do kosmków jelitowych uległ znacznemu zwiększeniu, markery stanu zapalnego uległy znacznemu obniżeniu.

Hydrolizat białka serwatkowego stosowany przez 12 tygodni w dawce 9.3-27.9 g/dzień – wskaźnik aktywności choroby znacznie się zmniejszył, średnia liczba wypróżnień na dzień uległa zmniejszeniu.

Glikomakropeptyd stosowany przez 8 tygodni w dawce 30 g/dzień – wskaźnik aktywności zapalenia jelit i stopień ich uszkodzenia endoskopowego uległy obniżeniu, który to efekt był porównywalny do zastosowania rutynowego leku, mesalamidu, w kontrolnej grupie pacjentów.

Laktoferyna stosowana przez 42 miesiące w dawce 1 g/dzień – po ok. 9 miesiącach wskaźnik aktywności choroby spadł z 50 do 35, po ok. 3 latach i 5 miesiącach badania krwi nie wykazały oznak nawrotu choroby, kolonoskopia wykonana po 3 latach i 6 miesiącach wykazała prawie całkowite wygojenie błony śluzowej jelit.

Bądźmy dobrej myśli

Wprawdzie choroba Leśniowskiego-Crohna uznawana jest za chorobę nieuleczalną, to jednak odpowiednie postępowanie terapeutyczne i dietetyczne pozwala osiągać pacjentom wysoki komfort egzystencjalny, a długość ich życia nie odbiega od średniej populacyjnej.

W tym miejscu należałoby jednak wnieść drobną poprawkę: choroba Leśniowskiego-Crohna była jeszcze do niedawna uznawana za chorobę nieuleczalną, jak bowiem widzimy, terapie eksperymentalne z zastosowaniem laktoferyny niosą nadzieję na całkowite jej wyleczenie.

Autor: Sławomir Ambroziak

Źródła:                                    

• https://journals.lww.com/immunometabolism/fulltext/2023/01000/revisiting_the__starved_gut__hypothesis_in.1.aspx
• https://academic.oup.com/ibdjournal/article/31/Supplement_1/S72/7978506
• https://www.mdpi.com/2075-1729/15/6/902
• https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1567576924015753
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8145094/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5171926/
• https://www.sciopen.com/article/10.1016/j.fshw.2021.02.003?issn=2097-0765https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11280054/