Prawoślaz lekarski - właściwości, działanie

Prawoślaz lekarski (Althaea officinalis L.) to okazała bylina należąca do rodziny ślazowatych (Malvaceae). W Polsce jest rośliną rzadko występującą w stanie dzikim, spotykaną głównie na południu i w zachodnich rejonach kraju, ale znacznie częściej uprawia się ją jako roślinę zielarską w przydomowych ogrodach, na plantacjach przemysłowych oraz w ogródkach botanicznych. Prawoślaz najczęściej stosuje się w formie syropów i pastylek, co pozwala uzyskać nie tylko wysoką koncentrację substancji aktywnych, ale i atrakcyjny smak.

1. Wygląd prawoślazu
2. Występowanie prawoślazu
3. Właściwości przeciwkaszlowe prawoślazu
4. Inne działania prawoślazu

Wygląd prawoślazu

Prawoślaz lekarski osiąga zazwyczaj od 60 do 150 cm wysokości. Roślina ta wyróżnia się miękko owłosioną powierzchnią, bowiem zarówno łodygi, jak i liście pokryte są gęstym kutnerem (meszkiem o wysokiej zawartości związków lotnych), który nadaje im charakterystyczną, srebrzystoszarą barwę i aksamitną fakturę.

Liście są duże, sercowato-jajowate lub dłoniaste, o nieregularnie ząbkowanych brzegach, osadzone skrętolegle na długich ogonkach.

Kwiaty prawoślazu są okazałe, barwy bladoróżowej lub różowoliliowej, osadzone pojedynczo lub po kilka w kątach liści, o pięciu delikatnych płatkach i licznych, zrośniętych w rurkę pręcikach. Kwitnienie przypada na okres od czerwca do września. 

Występowanie prawoślazu

Prawoślaz preferuje gleby wilgotne i żyzne, bogate w próchnicę, a jego naturalnym siedliskiem są m.in. podmokłe łąki i doliny rzeczne. Występuje głównie w strefie umiarkowanej Europy i Azji, a jego zasięg obejmuje również regiony południowej i wschodniej Europy, Azji Zachodniej oraz Kaukazu.

Ogólna charakterystyka prawoślazu lekarskiego

Właściwości przeciwkaszlowe prawoślazu

Prawoślaz lekarski wykazuje wyraźne właściwości przeciwkaszlowe, które zostały potwierdzone zarówno w badaniach przedklinicznych na modelach zwierzęcych, jak i w badaniach z udziałem ludzi, w tym dzieci. Główną substancją aktywną odpowiedzialną za działanie przeciwkaszlowe jest rhamnogalakturonan, polisacharyd (węglowodan złożony) występujący w śluzie korzenia prawoślazu.

Redukcja liczby i intensywności odruchów kaszlowych

Badania wykazały, że doustne podanie rhamnogalakturonanu wiąże się z redukcją liczby i intensywności odruchów kaszlowych u kotów oraz świnek morskich poddanych sztucznej stymulacji mechanicznej i chemicznej. Efekt ten pojawiał się już w ciągu 30 minut od podania i utrzymuje się przez kilka godzin. Co ważne, nie towarzyszyły mu działania niepożądane, a skuteczność działania przewyższała niektóre leki nienarkotyczne i była zbliżona do działania kodeiny, czyli standardowego środka przeciwkaszlowego o działaniu opioidowym (potencjalnie uzależniającym).

Mechanizm działania

Mechanizm działania rhamnogalakturonanu nie opiera się jednak na wpływie na mięśnie gładkie oskrzeli ani na receptorach adrenergicznych, lecz częściowo wiąże się z aktywnością receptorów serotoninowych typu 5-HT2, które mogą być zaangażowane w modulację odruchu kaszlowego na poziomie nosogardzieli i tchawicy. Dodatkowo, polisacharydy prawoślazu tworzą ochronną warstwę hydrofilną (przyciągającą wodę) na błonach śluzowych, co zmniejsza ich wrażliwość na bodźce drażniące, a także pośrednio wspomagać mogą regenerację nabłonka dróg oddechowych.

Łagodzenie suchego, drażniącego kaszlu u dzieci i niemowląt

W badaniach z udziałem ludzi preparaty zawierające wodne ekstrakty korzenia prawoślazu w postaci syropów, czy pastylek wykazywały skuteczność w łagodzeniu suchego, drażniącego kaszlu, również u dzieci i niemowląt powyżej trzeciego miesiąca życia, z bardzo dobrą tolerancją i niemal zerową liczbą działań niepożądanych. U pacjentów z kaszlem wywołanym przez inhibitory konwertazy angiotensyny (leki na nadciśnienie) odnotowano istotne zmniejszenie intensywności tego objawu, a w badaniach porównawczych prawoślaz wykazywał skuteczność podobną lub wyższą, niż popularne leki syntetyczne, takie jak dextrometorfan, czy dropropizyna.

Aktywność przeciwzapalna, przeciwutleniająca i przeciwdrobnoustrojowa

Co istotne, działanie przeciwkaszlowe prawoślazu może być dodatkowo wspomagane przez jego aktywność przeciwzapalną, przeciwutleniającą i przeciwdrobnoustrojową. Związki zawarte w tej roślinie wykazują bowiem zdolność do redukowania stresu oksydacyjnego, ograniczania stanu zapalnego błon śluzowych oraz zwalczania infekcji wirusowych i bakteryjnych, które mogą być przyczyną lub czynnikiem podtrzymującym odruch kaszlowy.

Obserwacje z badań wskazują również, że połączenie ekstraktu z prawoślazu z innymi roślinami zielarskimi, takimi jak tymianek, może nasilać działanie przeciwkaszlowe oraz ułatwiać odkrztuszanie, co znajduje zastosowanie w terapii infekcyjnych i nieinfekcyjnych schorzeń dróg oddechowych zarówno u dorosłych, jak i dzieci.

Inne działania prawoślazu

W badaniach klinicznych prawoślazu lekarskiego zaobserwowano jego korzystne działanie również poza układem oddechowym. W jednym z badań przeprowadzonych na 100 kobietach cierpiących na nawrotową kandydozę dróg rodnych oceniono skuteczność kremu dopochwowego zawierającego wyciąg wodny z prawoślazu (4%) w połączeniu z klotrimazolem (1%) w porównaniu z samym klotrimazolem (lekiem przeciwgrzybiczym).

Świąd, dyspareunia i dysuria 

Po 7 dniach stosowania odnotowano istotne złagodzenie objawów takich jak świąd, dyspareunia (ból podczas stosunku płciowego) i dysuria (pieczenie, ból lub silny dyskomfort odczuwany podczas oddawania moczu) w grupie stosującej preparat z prawoślazem, bez efektów ubocznych.

Obrzęk piersi u kobiet karmiących

W innym badaniu oceniono wpływ okładów z liści prawoślazu na obrzęk piersi u kobiet karmiących. Uczestniczki grupy interwencyjnej oprócz standardowej terapii z zastosowaniem ciepła i zimna stosowały także okłady z liści prawoślazu sześciokrotnie w ciągu dwóch dni. Wyniki wykazały wyraźne zmniejszenie nasilenia obrzęku piersi, co może wynikać z działania przeciwobrzękowego, powlekającego i przeciwzapalnego prawoślazu, znanego już z badań nad błonami śluzowymi.

Kolejne eksperymenty

Potencjał prozdrowotny prawoślazu lekarskiego potwierdzają również przesłanki z eksperymentów wstępnych nad głównymi polisacharydami z tej rośliny. Wykazują one szereg aktywności biologicznych, takich jak działanie immunomodulujące, przeciwdrobnoustrojowe i przeciwutleniające. Choć wyniki te są obiecujące, brakuje jeszcze danych z dużych badań z udziałem ludzi dotyczących długoterminowego bezpieczeństwa, interakcji z lekami syntetycznymi, profilu toksykologicznego oraz optymalnego dawkowania, co ogranicza możliwość pełnego wykorzystania tych substancji w praktyce klinicznej.

Źródła:

• Xue T, Ruan K, Tang Z, Duan J, Xu H. Isolation, structural properties, and bioactivities of polysaccharides from Althaea officinalis Linn.: A review. Int J Biol Macromol. 2023;242(Pt 4):125098. doi:10.1016/j.ijbiomac.2023.125098
• Mahboubi M. Marsh Mallow (Althaea officinalis L.) and Its Potency in the Treatment of Cough. Echter Eibisch (Althaea officinalis L.) und seine Wirksamkeit in der Behandlung von Husten. Complement Med Res. 2020;27(3):174-183. doi:10.1159/000503747
• Khosravan S, Mohammadzadeh-Moghadam H, Mohammadzadeh F, Fadafen SA, Gholami M. The Effect of Hollyhock (Althaea officinalis L) Leaf Compresses Combined With Warm and Cold Compress on Breast Engorgement in Lactating Women: A Randomized Clinical Trial. J Evid Based Complementary Altern Med. 2017;22(1):25-30. doi:10.1177/2156587215617106
• Amini F, Namjooyan F, Zomorodian K, et al. The efficacy of complementary treatment with marshmallow (Althaea officinalis L.) on vulvovaginal candidiasis: A randomized double-blinded controlled clinical trial. Explore (NY). 2023;19(6):813-819. doi:10.1016/j.explore.2023.04.005