Czosnek niedźwiedzi – działanie, właściwości

Oczywiście wszyscy bardzo dobrze znamy czosnek jako roślinę konsumpcyjną i leczniczą. Mówiąc jednak o czosnku, zwykle mamy na myśli czosnek pospolity, zwany też czosnkiem zwyczajnym, czyli Allium sativum. Najczęściej nie zdajemy sobie w ogóle sprawy, że czosnek to rodzaj roślin z rodziny amarylkowatych, obejmujący ok. 1000 gatunków. W samej Polsce w stanie dzikim znajdujemy 12 jego gatunków, w tym m.in. właśnie czosnek niedźwiedzi.

1. Gdzie znajdziemy czosnek niedźwiedzi?
2. Bardzo dobrze znany naszym przodkom
3. Miejsce w historii
4. Czosnek niedźwiedzi w kuchni dawnej i regionalnej
5. Czosnek niedźwiedzi w medycynie ludowej
6. Unikalny skład czosnku niedźwiedziego
7. Czosnek niedźwiedzi we współczesnej medycynie
8. Bezpieczeństwo czosnku niedźwiedziego
9. Krótko podsumowując…

Gdzie znajdziemy czosnek niedźwiedzi?

Czosnek niedźwiedzi jest gatunkiem rodzimym dla całej Eurazji. Na swoich naturalnych stanowiskach jest znajdowany od Anatolii po Kamczatkę, a w Europie – od Śródziemnomorza po Skandynawię. Wprawdzie możemy go spotkać na całym obszarze Polski, to jednak najobficiej występuje w Sudetach i Karpatach, i ogólnie na Pogórzu, podczas gdy na Niżu Polskim tylko na Pomorzu i Mazurach. Natomiast w pasie od Wielkopolski, poprzez Mazowsze po Podlasie, pozostaje rośliną raczej niezbyt pospolitą.

Bardzo dobrze znany naszym przodkom

Choć dzisiaj nieco zapomniany, czosnek niedźwiedzi był ważną rośliną użytkową dla naszych średniowiecznych przodków, wykorzystywaną przez nich jako pokarm i lek; należy do grupy roślin najczęściej znajdowanych na średniowiecznych stanowiskach archeologicznych Słowian Zachodnich. W naszej rodzimej tradycji, jak podaje Przewodnik Botaniczny Mariana Rajewskiego, nazwa gatunkowa „niedźwiedzi” ma być pokłosiem podań ludowych, głoszących, że niedźwiedzie po przebudzeniu ze snu zimowego żerują na zielu tego gatunku czosnku, co pomaga im usunąć nagromadzone podczas snu toksyny i odzyskać na wiosnę siły witalne.

Przez naszych przodków nazywany był jednak zasadniczo trzemuchą lub trzemchą, która to nazwa przeszła później na czeremchę z uwagi na silny jej zapach, chociaż regionalnie funkcjonowały również takie jego nazwy, jak babczy czosnek, babny czosnek i czosnek psi.

Miejsce w historii

Czosnek niedźwiedzi należy do grupy roślin o najlepiej udokumentowanym fakcie ich użytkowania przez ludność prehistoryczną. Otóż jego zwęglone cebule zostały znalezione w mezolitycznej osadzie odkrytej na terenie duńskiego portu Halsskov, co przemawia za tym, że czosnek niedźwiedzi był ważnym elementem diety łowców-zbieraczy. Jak dowodzą znaleziska archeologiczne i zapisy kronikarskie, czosnek niedźwiedzi był rośliną dobrze znaną Celtom i Rzymianom. Słynny grecki medyk, Dioskurides, wymieniał czosnek niedźwiedzi jako jeden z czterech najpożyteczniejszych rodzajów cebuli, przypisując mu właściwości odtruwające.

O powszechnym użytkowaniu trzemchy przez średniowiecznych Słowian Zachodnich już wiemy, ale w tym samym czasie Karol Wielki umieścił czosnek niedźwiedzi w swoim dziele Capitulare de Villis imperialibis jako roślinę o właściwościach leczniczych. Natomiast ojciec botaniki doby renesansu, Hieronim Bock, opisywał w swoich dziełach czosnek niedźwiedzi jako zdrowotnie korzystniejszy od czosnku pospolitego.

Czosnek niedźwiedzi w kuchni dawnej i regionalnej

W 19-wiecznej Szwajcarii ludność wiejska wytwarzała masło z mleka krów wypasanych na łanach czosnku niedźwiedziego, co dawało produkt przypominający w smaku popularne masło czosnkowe, czyli masło zmieszane ze zmiażdżonymi ząbkami czosnku, bez którego nie może się dzisiaj obejść żadne porządne grillowanie. O popularności tej rośliny w okolicach alpejskich może świadczyć fakt, że w niemieckim mieście Eberbach odbywa się coroczny festiwal czosnku niedźwiedziego. W Niemczech jest on spożywany najczęściej w postaci omasty, przyrządzonej na bazie oliwy z poszatkowanych i osolonych liści.

Ponieważ wszystkie części tej rośliny są jadalne, dlatego dzisiaj w kuchni regionalnej wielu krajów, szczególnie Rosji, Ukrainy, Gruzji i Armenii, pojawiają się potrawy z surowych lub gotowanych liści, bardzo często w postaci swoistego pesto. Regionalnie są one również często dodawane do zup, pierogów, potraw jednogarnkowych lub smarowideł na bazie twarogu. W serowarstwie są wykorzystywane głównie w Kornwalii przy produkcji gatunku sera Wild Garlic Yarg Cornish Cheese. Kwiaty i liście trafiają do sałatek jako dodatek smakowy, podczas gdy jego cebulki są wykorzystywane dokładnie tak samo, jak główki czosnku pospolitego.

Czosnek niedźwiedzi w medycynie ludowej

W tradycyjnej, europejskiej medycynie ludowej czosnek niedźwiedzi był przede wszystkim zalecany jako środek ułatwiający trawienie, przeciwbakteryjny, eliminujący toksyny i zapobiegający chorobom układu krążenia. Najczęściej był jednak stosowany jako lek roślinny w infekcyjnych chorobach układu oddechowego, przebiegających z wysoką gorączką, takich jak grypa czy zapalenie oskrzeli. Cieszył się również sławą środka skutecznego przy stosowaniu zewnętrznym, wspomagającego proces gojenia się ran oraz leczenia przewlekłych chorób skórnych, m.in. łojotokowego zapalenia skóry.

Unikalny skład czosnku niedźwiedziego

Charakterystycznymi składnikami fitochemicznymi czosnku niedźwiedziego, odpowiedzialnymi za swoisty zapach tej rośliny i znaczącą część jej aktywności biologicznej, podobnie jak w przypadku czosnku pospolitego, są rozmaite związki siarkowe, z których najważniejsza wydaje się allicyna, która wykazuje działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe, przeciwnowotworowe, przeciwrodnikowe, przeciwzapalne i neuroprotekcyjne.

Ale przekonanie dawnych medyków o przewadze zdrowotnej czosnku niedźwiedziego nad czosnkiem pospolitym znajduje dokładne potwierdzenie w jego składzie. Jeżeli zawartość związków siarkowych w obu gatunkach czosnku jest podobna, to czosnek niedźwiedzi różni się zasadniczo od pospolitego zawartością niezwykle prozdrowotnych flawonoidów…

Otóż, kiedy w 100 g ząbków czosnku pospolitego znajdujemy średnio ok. 1.6 mg flawonoidów, to w liściach czosnku niedźwiedziego od 1856 do 2363 mg. Ogólnie czosnek niedźwiedzi jest niekwestionowanym rekordzistą pod względem zawartości tych szczególnie cennych zdrowotnie, biologicznie aktywnych składników pokarmowych, co uświadomimy sobie, gdy przypomnimy, ile flawonoidów znajdujemy w pokarmach uznawanych za ich najcenniejsze źródła dietetyczne.

Tabela porównawcza zawartości flawonoidów w wybranych produktach 

Flawonoidy szczególne

Jeżeli chodzi o profil jakościowy flawonoidów czosnku niedźwiedziego, to okazuje się, że jest on tworzony głównie przez 21 związków pochodnych kemferolu. Natomiast kemferol i jego pochodne to aktywne biologicznie składniki pokarmowe o szczególnej efektywności przeciwrodnikowej, przeciwzapalnej, przeciwcukrzycowej, przeciwinfekcyjnej, przeciwnowotworowej, neuroprotekcyjnej i kardioprotekcyjnej. Przekonujące dowody, pochodzące z badań naukowych, potwierdzają szczególnie wysoki potencjał kemferolu i jego pochodnych w profilaktyce chorób towarzyszących starzeniu się organizmu, a przede wszystkim chorób neurodegeneracyjnych i nowotworowych.

Co ciekawe, w jednym z badań wykazano, że kemferol poprawia efektywność treningów i łagodzi zmęczenie fizyczne, poprzez wzrost mięśniowego wychwytu glukozy oraz stymulację biogenezy mitochondriów i syntezy białek mięśniowych.       

Czosnek niedźwiedzi we współczesnej medycynie

Pomimo tysięcy lat tradycji wykorzystania czosnku niedźwiedziego w kuchni i medycynie, badania potencjału farmakologicznego jego cebul i liści rozpoczęły się dopiero stosunkowo niedawno, mniej więcej 20 lat temu. A współczesne badania farmakologiczne potwierdziły większość z wyżej wymienionych jego tradycyjnych wskazań terapeutycznych.

Grzyby i bakterie chorobotwórcze

Jak pamiętamy z przedstawionych powyżej informacji, czosnek niedźwiedzi był zawsze szczególnie ceniony jako stosowany wewnętrznie lub zewnętrznie środek przeciwinfekcyjny. A w tej chwili dysponujemy już znaczną liczbą raportów naukowych, w których przeciwdrobnoustrojowa aktywność różnych ekstraktów przygotowanych z różnych części tej rośliny została przetestowana na szerokiej gamie szczepów bakterii i grzybów. I jak wynika z tych raportów, czosnek niedźwiedzi hamuje wzrost zasadniczo wszystkich, chorobotwórczych szczepów tych drobnoustrojów.

Dokuczliwe pasożyty

Przeprowadzono również kilka badań, w których oceniono potencjał czosnku niedźwiedziego w walce z pasożytami. A w badaniach tych sok z jego cebul okazał się skuteczny w zwalczaniu wolno żyjących form pasożytów i ich larw, a także hamował ich wykluwanie się jaj.

Wirusy pod kontrolą

W przypadku chorób wirusowych, jak dotąd potwierdzono skuteczność czosnku niedźwiedziego przeciwko cytopatyczności HIV, czyli zmianom morfologicznym i degeneracyjnym, pojawiającym się w komórkach na skutek replikacji wirusa odpowiedzialnego za rozwój AIDS, w czym przewyższał podobną aktywność czosnku pospolitego.

Zdrowie układu krążenia

W wielu eksperymentach prowadzonych zarówno poza organizmem, jak też na organizmach żywych, wykazano, że czosnek niedźwiedzi jest rośliną o wysokim potencjale w zapobieganiu i leczeniu chorób układu sercowo-naczyniowego. Otóż jego składniki wykazują w układzie krążenia aktywność przeciwzakrzepową i przeciwzapalną. Czosnek niedźwiedzi okazał się środkiem skutecznie obniżającym podwyższone ciśnienie krwi, znacznie skuteczniejszym na tym polu od czosnku pospolitego. Spożywanie czosnku niedźwiedziego, jak się okazuje, skutkuje obniżeniem poziomu insuliny i poziomu ogólnego cholesterolu we krwi, przy zachowaniu wzrostowej tendencji poziomu frakcji tzw. dobrego cholesterolu HDL.

Jako antyoksydant 

Występowanie w jadalnych częściach rośliny składników o dobrze udokumentowanej aktywności antyoksydacyjnej, takich jak flawonoidy i karotenoidy (aż 100 mg/100 g), skłoniło naukowców do przeprowadzenia badań, które potwierdziłyby potencjał antyoksydacyjny czosnku niedźwiedziego. I jak wykazano w tych badaniach, ekstrakty z różnych jego części jadalnych wykazywały bardzo wysoką aktywność pod względem wymiatania wolnych rodników tlenowych.

Jak postulowali badacze, działanie antyoksydacyjne liści czosnku niedźwiedziego może być związane nie tylko z obecnością flawonoidów i karotenoidów, ale także z wysoką zawartością enzymów antyoksydacyjnych, takich jak katalaza i peroksydaza. Natomiast w jego cebulach znaleziono bardzo duże ilości kolejnego enzymu antyoksydacyjnego – dysmutazy ponadtlenkowej.

W walce z nowotworami

Na baczniejszą uwagę zasługuje natomiast aktywność przeciwnowotworowa czosnku niedźwiedziego. Otóż jego związki siarkowe, jak się okazało w badaniach, hamują rozmnażanie komórek wielu ludzkich linii nowotworowych, w tym raka piersi, prostaty, płuc, jelita grubego, chłoniaka i nerwiaka. W badaniach ekstrakty z części nadziemnych i niektóre izolowane składniki czosnku niedźwiedziego uśmiercały 100% komórek czerniaka i mięsaka, nie wykazując przy tym w tych samych stężeniach, co niezmiernie istotne, cytotoksyczności w odniesieniu do zdrowych komórek ludzkiego organizmu.

Bezpieczeństwo czosnku niedźwiedziego

Ogólnie czosnek niedźwiedzi uznawany jest za bardzo bezpieczny pokarm i lek ziołowy. Oczywiście, jak w przypadku każdego środka spożywczego, u niektórych osób mogą pojawiać się objawy alergii i nietolerancji, ale jest to problem, jak wynika z badań, związany ze spożywaniem każdego gatunku czosnku.

Ponadto związki siarkowe wszystkich gatunków czosnku mogą potencjalnie uszkadzać, co wynika z badań, krwinki czerwone, czyli erytrocyty. I chociaż nigdy nie obserwowano związanych z tym problemów u ludzi spożywających czosnek, tylko u zwierząt hodowlanych, niemniej zaleca się ostrożność w korzystaniu z czosnku przez osoby borykające się ze schorzeniami układu krwiotwórczego.

Krótko podsumowując…

Chyba najzwięźlej możemy podsumować problematykę czosnku niedźwiedziego, cytując poniższe zadanie z końcowych wniosków jednej z metaanaliz badań naukowych:

„Szerokie spektrum aktywności biologicznych odnotowanych dla ekstraktów z czosnku niedźwiedziego i obecność w jego składzie związków fitochemicznych o wysokim potencjale terapeutycznym powodują, że ​​gatunek ten jest perspektywicznie potencjalnym kandydatem na skuteczny środek leczniczy.”

Autor: Sławomir Ambroziak

Źródła:                                  

• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4352197/  
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7736176/
• https://www.mdpi.com/2076-3921/9/9/888
• https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0531556524000317
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3601579/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11011654/