Dzika róża – właściwości i działanie lecznicze

Dzika róża (Rosa canina) to roślina, która od wieków towarzyszy człowiekowi zarówno w krajobrazie, jak i w codziennym życiu, łącząc naturalne piękno z praktycznym zastosowaniem. Choć wielu osobom kojarzy się głównie z ogrodnictwem i przetworami, jej znaczenie wykracza daleko poza kuchnię i ziołolecznictwo. Co ciekawe, w czasie II wojny światowej owoce dzikiej róży zbierano masowo w Wielkiej Brytanii jako jedno z niewielu lokalnych źródeł witaminy C, by zapobiegać niedoborom w populacji objętej racjonowaniem żywności.

1. Wygląd dzikiej róży
2. Występowanie dzikiej róży
3. Zastosowania dzikiej róży
4. Właściwości i działanie dzikiej róży

Wygląd dzikiej róży

Dzika róża to wieloletni krzew o wyraźnie rozgałęzionej, łukowato wyginającej się sylwetce, osiągający zazwyczaj do nawet 3 metrów wysokości. Jej pędy są cienkie, giętkie i pokryte licznymi, haczykowatymi kolcami, które ułatwiają roślinie wspinanie się po innych roślinach oraz pełnią funkcję ochronną. Liście składają się zwykle z 5 do 7 owalnych listków o ząbkowanych brzegach i ciemnozielonej powierzchni.

Kwiaty pojawiają się późną wiosną i mają delikatny, pięciopłatkowy kształt – najczęściej w odcieniach bladoróżowym, czasem białym – z żółtym środkiem wypełnionym pręcikami. Zakwit kończy się przekształceniem kwiatu w charakterystyczny, mięsisty owoc, tzw. nibyowoc o intensywnie czerwonej lub pomarańczowej barwie, owalny lub jajowaty, o długości do 2 cm. Wewnątrz znajduje się wiele drobnych, twardych orzeszków otoczonych włoskami, które są drażniące i wymagają ostrożności podczas zbioru lub przetwarzania.

Występowanie dzikiej róży

Roślina ta wykazuje dużą odporność na warunki środowiskowe i występuje powszechnie na terenie niemal całej Europy, a także w zachodniej Azji i północnej Afryce. W Polsce rośnie dziko na terenie całego kraju, od nizin po niższe partie gór. Można ją spotkać m.in. na skrajach lasów, w zaroślach, czy terenach nieużytkowanych rolniczo i obrzeżach pól.

Zastosowania dzikiej róży

Dzika róża wykorzystywana jest na wiele sposobów, głównie w celach spożywczych, kosmetycznych, zielarskich oraz dekoracyjnych, przy czym jej najczęściej wykorzystywaną częścią są dojrzałe owoce zbierane jesienią, zanim staną się miękkie i zaczynają fermentować.

Tradycyjne zastosowanie

W kuchni tradycyjnej owoce dzikiej róży służą do przygotowywania konfitur, dżemów, marmolad, syropów, musów, nalewek, soków i herbat, ze względu na swój kwaśno-słodki smak oraz dużą zawartość naturalnych pektyn, które nadają przetworom odpowiednią konsystencję. W wielu regionach Europy, w tym w Polsce, przetwory z dzikiej róży mają długą tradycję i są przygotowywane domowymi sposobami jako produkty sezonowe o intensywnym aromacie i charakterystycznej barwie.

Z suszonych owoców przygotowuje się napary, często w połączeniu z innymi ziołami lub owocami leśnymi, stosowane zarówno ze względu na smak, jak i działanie rozgrzewające.

Nasiona 

Nasiona dzikiej róży, choć przez długi czas były traktowane jako odpad, obecnie coraz częściej są wykorzystywane do tłoczenia oleju – cennego surowca kosmetycznego o właściwościach natłuszczających, regenerujących i łagodzących, stosowanego w kremach, maściach, olejkach do masażu czy kosmetykach przeciwstarzeniowych.

Płatki

Płatki kwiatów, choć mniej popularne niż owoce, bywają wykorzystywane do produkcji wód kwiatowych i maceratów, które stosuje się do naskórnie, w tym jako składnik perfum o lekkim, roślinnym aromacie.

Ogólna charakterystyka dzikiej róży

Właściwości i działanie dzikiej róży

Badania kliniczne z udziałem ludzi wskazują, że dzika róża wykazuje potencjał prozdrowotny związany głównie z jej właściwościami przeciwzapalnymi i antyoksydacyjnymi, jednak cały czas za mało jest danych, aby móc określić jej działanie jako lecznicze. Mechanizmy te przypisuje się obecności związków lipofilnych (rozpuszczalnych w tłuszczu), takich jak fenole, terpenoidy, galaktolipidy, karotenoidy, kwasy owocowe oraz tłuszcze, które skutecznie neutralizują wolne rodniki (czyli cząsteczki powodujące stres oksydacyjny, prowadzący m.in. do uszkodzeń komórek).

Dzika róża na stawy

Szczególnie dobrze udokumentowane są efekty stosowania preparatu z ekstraktem z dzikiej róży, zawierającego owoce i nasiona, w łagodzeniu objawów chorób takich jak choroba zwyrodnieniowa stawów reumatoidalne zapalenie stawów oraz przewlekłe bóle pleców. Analiza obejmująca wyniki badań klinicznych, w których uczestnicy byli losowo przydzielani do grupy otrzymującej badany środek lub placebo (substancję obojętną), wykazała umiarkowaną, ale istotną z punktu widzenia statystycznego redukcję bólu.

Stany zapalne

Pacjenci cierpiący na chorobę zwyrodnieniową stawów stosujący proszek z dzikiej róży mieli dwa razy większą szansę na poprawę objawów w porównaniu do osób otrzymujących placebo. Mechanizmy leżące u podstaw tego działania obejmują ograniczenie produkcji prozapalnych cytokin (cząsteczek zaangażowanych w procesy zapalne), hamowanie enzymów prozapalnych, takich jak cyklooksygenazy (COX-1 i COX-2), lipooksygenazy (5-LOX) i syntaza tlenku azotu (iNOS), a także redukcję poziomu białka C-reaktywnego (CRP), będącego markerem stanu zapalnego.

W odchudzaniu

Dodatkowo dzika róża jest rozważana jako element diet hipokalorycznych (odchudzających) z uwagi na jej potencjalne działanie prebiotyczne, regulujące wypróżnienia oraz relaksujące mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Mimo wysokiego potencjału profilaktycznego wykazanego w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach, dane kliniczne dotyczące wpływu na poziomy cholesterolu LDL (frakcja lipoprotein o niskiej gęstości), glukozy na czczo oraz innych markerów metabolicznych są niejednoznaczne i wymagają dalszych badań, aby określić optymalne dawki oraz skuteczność w różnych populacjach, w tym osób z otyłością.

Zakażenia układu moczowego

Ponadto, w jednym z badań klinicznych dzika róża okazała się skuteczna w zapobieganiu zakażeniom układu moczowego u kobiet po cięciu cesarskim, redukując istotnie częstość występowania infekcji w porównaniu z placebo, co przypisano między innymi właściwościom antybakteryjnym skierowanym przeciwko bakteriom Escherichia coli. Częściowo działanie to może być efektem wysokiej zawartości witaminy C.

Źródła:

• Chrubasik C, Roufogalis BD, Müller-Ladner U, Chrubasik S. A systematic review on the Rosa canina effect and efficacy profiles. Phytother Res. 2008;22(6):725-733. doi:10.1002/ptr.2400
• Gruenwald J, Uebelhack R, Moré MI. Rosa canina - Rose hip pharmacological ingredients and molecular mechanics counteracting osteoarthritis - A systematic review. Phytomedicine. 2019;60:152958. doi:10.1016/j.phymed.2019.152958
• Christensen R, Bartels EM, Altman RD, Astrup A, Bliddal H. Does the hip powder of Rosa canina (rosehip) reduce pain in osteoarthritis patients?--a meta-analysis of randomized controlled trials. Osteoarthritis Cartilage. 2008;16(9):965-972. doi:10.1016/j.joca.2008.03.001
• Belkhelladi M. Effects of Daily Intake of Rosehip Extract on Low-Density Lipoprotein Cholesterol and Blood Glucose Levels: A Systematic Review. Cureus. 2023;15(12):e51225. Published 2023 Dec 28. doi:10.7759/cureus.51225
• Seifi M, Abbasalizadeh S, Mohammad-Alizadeh-Charandabi S, Khodaie L, Mirghafourvand M. The effect of Rosa (L. Rosa canina) on the incidence of urinary tract infection in the puerperium: A randomized placebo-controlled trial. Phytother Res. 2018;32(1):76-83. doi:10.1002/ptr.5950