Lipidogram (profil lipidowy) co to jest? Norma, badanie

Lipidogram, nazywany wymiennie profilem lipidowym, a potocznie badaniem cholesterolu, jest badaniem przeprowadzanym na podstawie próbki krwi żylnej, pobranej od pacjenta, wykonywanym w celu oceny ryzyka rozwoju miażdżycy i wynikających z niej chorób układu sercowo-naczyniowego, takich jak choroba wieńcowa, choroba zarostowa tętnic obwodowych, zawał serca, udar mózgu itp.

1. Co wchodzi w zakres badania?
2. Czym są lipidy?
3. Co trzeba wiedzieć o lipidach?
4. Z jelit do krwiobiegu
5. Z wątroby do krwi i dalej…
6. Służba oczyszczania    
7. Lipidy w normach
8. W trosce o zdrowie
9. Pojawiają się komplikacje…   
10. Najważniejsza aktywność fizyczna
11. Na drugim miejscu dieta
12. Suplementy też mogą się przydać

Co wchodzi w zakres badania?

Badanie to obejmuje pomiar całkowitego cholesterolu (CHOL), frakcji lipoprotein o wysokiej gęstości (HDL) i frakcji trójglicerydów (TG), i dodatkowo wyliczenie na podstawie tego pomiaru stężenia frakcji lipoprotein o niskiej gęstości (LDL) oraz frakcji cholesterolu nie-HDL. Jednym słowem, profil lipidowy jest badaniem ustalającym zarówno całościowe stężenie lipidów krwi, jak też stosunek względem siebie ich poszczególnych frakcji.

Czym są lipidy?

Nazwa lipidów pochodzi do greckiego wyrazu „lipos” oznaczającego „tłuszcz”. Wprawdzie współcześnie stosowanie nazwy „tłuszcz” zalecane jest formalnie na określenie tylko jednej grupy lipidów – trójglicerydów, nie mogli jednak przecież wiedzieć o tym starożytni Grecy, nadając tłuszczom ich nazwę. Starożytni Grecy nie mieli świadomości, że mówiąc o tłuszczu, mówią w rzeczywistości o trójglicerydach i rozpuszczonych w nich, czyli tworzących z nimi jednorodną mieszaninę, związkach organicznych z innych grup chemicznych.

Tak więc najprostsza definicja lipidów, jaką można zaproponować, brzmi w ten sposób, że lipidy to trójglicerydy i wszystkie związki organiczne, rozpuszczalne w tłuszczach, czyli zdolne do tworzenia jednorodnej mieszaniny (roztworu) z trójglicerydami. Natomiast same trójglicerydy wzięły swoją nazwę z tego, że każda ich molekuła zbudowana jest z trzech cząsteczek kwasów tłuszczowych, związanych z jedną cząsteczką glicerolu.

Co trzeba wiedzieć o lipidach?

W pierwszej kolejności musimy pamiętać, że lipidy są fundamentem życia. Otóż dzięki temu, że nie rozpuszczają się w wodzie lub rozpuszczają w ograniczonym stopniu, mogły tworzyć w pierwotnym oceanie sferyczne struktury, takie jak oczka w rosole, których wnętrze – izolowane od środowiska zewnętrznego  – mogło tworzyć własne środowisko, sprzyjające koncentracji związków organicznych i przebiegowi reakcji biochemicznych, charakterystycznych dla przebiegu procesów życiowych. Dzięki lipidom wyłoniły się więc pierwsze organizmy jednokomórkowe.

Fundamentalny składnik błon w organizmie

Dlatego też i dzisiaj lipidy, głównie fosfolipidy, glikolipidy i steroidy, są fundamentalnym składnikiem błon komórkowych, błon mitochondrialnych i ogólnie wszystkich błon biologicznych naszego organizmu. Szczególnie są podstawowym elementem budulcowym naszego mózgu, zbudowanego w 60-ciu procentach z lipidów i magazynującego 25% obecnego w naszym organizmie cholesterolu – lipidu z grupy steroidów.

Energia

Inna grupa lipidów – kwasy tłuszczowe – to najważniejsze składniki energetyczne, gdyż właśnie z nich komórki naszego organizmu wytwarzają najwięcej energii biologicznej, niezbędnej im do prowadzenia procesów życiowych. Kwasy tłuszczowe są też najważniejszą formą energii zapasowej, magazynowaną w tkance tłuszczowej w postaci cząsteczek trójglicerydów.

Hormony i witaminy

Lipidy pełnią też w naszym organizmie funkcję cząsteczek sygnalizacyjnych, m.in. hormonów, takich jak produkowane z cholesterolu hormony steroidowe czy eikozanoidy – szczególne formy kwasów tłuszczowych. Lipidami są również cztery witaminy – A, D, E i K – pełniące w naszym organizmie rozmaite funkcje życiowe, m.in. sygnalizacyjne, czyli hormonalne.

Lipidy tworzą skład każdego tłuszczu roślinnego oraz tkanki tłuszczowej ludzi i zwierząt, u których pojawiają się również we krwi, transportującej je do wszystkich tkanek i narządów organizmu. Lipidy krwi pochodzą z dwóch zasadniczych ich źródeł – z jelita cienkiego i wątroby.

"Suplementacja błonnikiem rozpuszczalnym, np. w postaci łusek babki jajowatej (Psyllium), pomaga wiązać cholesterol w jelitach, co zmniejsza jego wchłanianie. Regularne przyjmowanie błonnika rozpuszczalnego wspiera również prawidłową perystaltykę jelit i przyczynia się do lepszej kontroli poziomu lipidów." Łukasz Domeracki - mgr Technologii Żywności

Z jelit do krwiobiegu

Spożywany przez nas tłuszcz jest trawiony w naszym przewodzie pokarmowym do glicerolu i wolnych kwasów tłuszczowych, i w postaci tych mniejszych cząsteczek absorbowany przez enterocyty, czyli komórki jelitowe. Enterocyty syntetyzują ponownie trójglicerydy z glicerolu i kwasów tłuszczowych, i upakowują je wraz z fosfolipidami, witaminami lipidowymi i cholesterolem, przy użyciu specjalnych białek wiążących lipidy (apolipoprotein), w sferyczne struktury lipoprotein, nazywane chylomikronami. Chylomikrony trafiają do krwiobiegu, przemieszczając się naczyniami limfatycznymi i omijając na tym pierwszym etapie wątrobę.

Chylomikrony są sposobem organizmu na transport w środowisku wodnym limfy i krwi lipidów, które – jak wiemy – zasadniczo się w wodzie nie rozpuszczają. W pierwszej kolejności trójglicerydy dostarczane są przez chylomikrony do mięśni, które wytwarzają z nich energię niezbędną do pracy, a w następnej do tkanki tłuszczowej, która magazynuje ich nadmiar, niewykorzystany przez tkankę mięśniową. To, co z nich pozostaje, to tzw. remnanty chylomikronów, zawierające resztki trójglicerydów, choć nadal obfitujące w witaminy i cholesterol, które dopiero w tej formie trafiają z krążeniem krwi do wątroby.

Z wątroby do krwi i dalej…

Jednak nie tylko enterocyty jelit, ale również hepatocyty wątroby są komórkami wyspecjalizowanymi w syntezie trójglicerydów. Jednak w odróżnieniu od enterocytów, hepatocyty produkują trójglicerydy głównie z cukrów prostych – glukozy i fruktozy, preferencyjnie wykorzystując w tym celu ten drugi cukier.

Ponieważ jednak wątroba nie jest narządem przystosowanym do magazynowania większej ilości tłuszczu (stłuszczenie wątroby, jak wiemy, może prowadzi do poważnych komplikacji zdrowotnych), dlatego hepatocyty upakowują trójglicerydy, razem z fosfolipidami, witaminami, cholesterolem i apolipoproteinami, w analogiczne do chylomikronów struktury, nazywane w tym przypadku lipoproteinami o bardzo niskiej gęstości, a w skrócie VLDL (od angielskiego Very Low Density Lipoprotein), które po uwolnieniu do krwi, analogicznie do chylomikronów, transportują tłuszcze głównie do tkanki mięśniowej i tłuszczowej, a pozostałe lipidy do innych tkanek dla nich docelowych, m.in. do tkanki nerwowej mózgu.

Tylko witamina D i jej aktywne biologicznie metabolity nie korzystają z tego szlaku, dysponując własnymi białkami transportowymi. W miarę utraty trójglicerydów, pobieranych głównie przez tkankę mięśniową i tłuszczową, cząsteczki VLDL ulegają stopniowej przemianie najpierw w lipoproteiny o pośredniej gęstości (IDL), a następnie w lipoproteiny o niskiej gęstości (LDL), których stężenie jest wyliczane w badaniu profilu lipidowego krwi.

Służba oczyszczania    

Ale komórki jelitowe i wątrobowe produkują i wydzielają do krwi również sferyczne struktury lipoprotein o wysokiej gęstości (HDL). Cząsteczki HDL charakteryzują się bardzo wysoką zawartością wiążących lipidy apolipoprotein; tak jak w sferach chylomikronów apolipoproteiny stanowią 1, tak w sferach HDL nawet 55%. Dlatego nowo utworzone HDL krążą we krwi i wychwytują nadmiar cholesterolu z tkanek obwodowych oraz ścian tętnic, transportując wymieciony cholesterol do wątroby, która go przerabia i usuwa z organizmu, głównie z żółcią pod postacią kwasów żółciowych.

Lipidy w normach

Ogólnie lipidy krwi są bardzo pożyteczne, głównie z uwagi na dwa swoje podstawowe zadania życiowe – dowóz do tkanek składników energetycznych oraz rozpuszczalnych w tłuszczach, niezbędnych składników odżywczych, takich jak witaminy A, D, E i K, fosfolipidy i cholesterol. Pośród lipidów krwi, niezwykle ważna jest ich frakcja HDL, której stężenie jest silnie odwrotnie skorelowane z zapadalnością na miażdżycowe choroby układu sercowo-naczyniowego. Wprawdzie bowiem najlepiej poznana przeciwmiażdżycowa funkcja cząsteczek HDL wiąże się z ich zdolnością do promowania odwrotnego transportu cholesterolu z komórek obwodowych do wątroby, frakcja HDL wykazuje jednak również działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne i przeciwzakrzepowe.   

Tak więc problematyczne okazuje się dopiero nazbyt wysokie stężenie lub nieprawidłowe proporcje lipidów surowicy krwi, nazywane fachowo dyslipidemią. Jeżeli więc chodzi o wyniki badania profilu lipidowego, ustalone przez specjalistów normy dla zdrowych osób kształtują się w sposób następujący.

Tabela przedstawiająca normy profilu lipidowego dla osób zdrowych

W trosce o zdrowie

Jeżeli badanie profilu lipidowego krwi wskaże nieprawidłowe wyniki, sugerujące dyslipidemię, powinien zinterpretować je lekarz, który zadecyduje również od dalszym postępowaniu terapeutycznym. Niemniej najważniejsza jest tutaj profilaktyka, którą w każdej chwili możemy wdrożyć sami i która pomoże nam uniknąć perturbacji zdrowotnych, będących konsekwencją nieprawidłowych wyników badania profilu lipidowego krwi. Aby jednak nasze postępowanie profilaktyczne było skuteczne, powinniśmy poznać chociażby w zarysie mechanizmy procesów biomolekularnych, prowadzących do tych perturbacji...

Otóż w wynikach lipidogramu najważniejszy jest stosunek frakcji LDL do HDL. A to z tego powodu, że – jak udowodniły długie lata badań – LDL jest frakcją miażdżycorodną, podczas gdy HDL wykazuje aktywność przeciwmiażdżycową. Dlatego LDL nazywamy potocznie dobrym, zaś HDL złym cholesterolem, i dlatego przyjęło się uważać, że im niższy w badaniu lipidogramu wynik LDL, a wyższy HDL, tym sytuacja korzystniejsza dla zdrowia.

Pojawiają się komplikacje…   

Niemniej wyniki z ostatnich lat badań wyjaśniły, że sama w sobie frakcja LDL nie jest szczególnie niebezpieczna i że za rozwój miażdżycy odpowiada dopiero jej wersja utleniona, oznaczona przez naukowców jako oxLDL. Jak ustalono w dalszych badaniach, na procesy oksydacyjne, związane z aktywnością wolnych rodników tlenowych, jest szczególnie podatna glikowana postać LDL, czyli zmodyfikowana przez obecne w nadmiarze we krwi cząsteczki glukozy i fruktozy.

Przy czym drobnocząsteczkowe antyoksydanty, takie jak niektóre witaminy, karotenoidy czy polifenole, słabo sobie radzą z ochroną LDL przed oksydacją, albowiem proces ten nie przebiega w krwiobiegu, ale głównie w ściankach naczyń krwionośnych, do których dostęp takich antyoksydantów jest stosunkowo ograniczony.

"Zasady dotyczące prewencji miażdżycy są stosunkowo proste. Unikać należy wysokoprzetworzonych tłuszczy, nadmiaru cukrów prostych oraz alkoholu, a także papierosów, czy nieregularnego snu. Dbać z kolei trzeba o regularną aktywność fizyczną o umiarkowanej intensywności i mieszanej charakterystyce, a także odpowiednio wysoką podaż wody, błonnika oraz antyoksydantów." Jakub Wiącek - Neurobiolog i Dietetyk

Natomiast ścianki naczyń są dość swobodnie penetrowane przez frakcję HDL, której białka przechwytują i utylizują utlenione lipidy frakcji LDL, pozbawiając ją tym sposobem jej aktywności miażdżycorodnej. Jednak antyoksydacyjna aktywność HDL względem LDL, na której opierają się jej właściwości przeciwmiażdżycowe, też nie jest – jak się okazuje – bezwzględna, tylko zależna od szerszych uwarunkowań. Dlatego w przypadku frakcji HDL nie tyle istotne jest uzyskanie wzrostu poziomu, co utrzymanie jej wysokiej aktywności antyoksydacyjnej.

Najważniejsza aktywność fizyczna

Co ciekawe, jak dowiodły badania, wzrost aktywności fizycznej prowadzi do wzrostu antyoksydacyjnych właściwości frakcji HDL względem frakcji LDL śródbłonka naczyniowego. Ponadto aktywność fizyczna zwiększa zdolności tkanki mięśniowej do wychwytu glukozy, co obniża poziom cukru we krwi, zmniejszając w ten sposób stopień glikacji frakcji LDL.

Na drugim miejscu dieta

Jeżeli chodzi o czynniki dietetyczne, najbardziej niebezpieczne pod kątem miażdżycorodnych właściwości lipidów krwi są cukry proste i kwasy tłuszczowe trans. Pierwsze prowadzą do wysokiego wzrostu poziomu cukru we krwi i tym samym wysokiego stopnia glikacji frakcji LDL, podczas gdy drugie obniżają wrażliwość tkanek na insulinę, utrzymując podwyższony poziom cukru we krwi i promując tym samym glikację frakcji LDL.

Ponieważ głównym źródłem cukrów prostych jest w naszej diecie cukier rafinowany i syrop glukozowo-fruktozowy, a kwasów tłuszczowych trans olej utwardzany, dlatego w profilaktyce miażdżycorodnych właściwości lipidów krwi należy ograniczyć spożycie produktów przygotowywanych na bazie tych składników, czyli słodkich napojów, margaryn, słodyczy, gotowych wyrobów cukierniczych, wytrawnych przekąsek oraz dań z frytury.

Jednocześnie warto pamiętać o relatywnie wysokim spożyciu błonnika, zawartego w warzywach, owocach i produktach pełnoziarnistych, który spowalnia wchłanianie cukrów prostych i hamuje przyswajanie kwasów tłuszczowych trans, a tym samym obniża ryzyko glikacji frakcji LDL. Dodatkowo produkty błonnikowe obfitują zwykle w polifenole, które z jednej strony – jako antyoksydanty – mogą w pewnym zakresie przyczyniać się do obniżania stopnia oksydacji frakcji LDL, z drugiej zaś – jako przeciwcukrzycowe składniki pokarmowe – przyczyniać się do obniżania stopnia jej glikacji.

Suplementy też mogą się przydać

Patrząc na przekrój rynku suplementów diety, zobaczymy wiele produktów oferowanych jako środki wspomagające normalizację profilu lipidowego krwi. A to z tego powodu, że zidentyfikowano już dotąd znaczną ilość składników roślinnych i pokarmowych, obdarzonych zdolnością obniżania poziomu LDL i podwyższania poziomu HDL.

Jednakże w przypadku suplementacji, podobnie jak w przypadku innych sposobów profilaktyki przeciwmiażdżycowej, najlepiej skupić się na takich składnikach, w odniesieniu do których dowiedziono, że albo wspomagają antyoksydacyjne właściwości HDL, albo hamują glikację i oksydację LDL. Jak bowiem głoszą współcześni naukowcy, zajmujący się tą problematyką, strategia celowania w oxLDL to jedna z najbardziej obiecujących metod walki z chorobą miażdżycową. Tabela przedstawiająca składniki o udokumentowanym wpływie na frakcje lipidowe (HDL, LDL, oxLDL) i ich potencjał przeciwmiażdżycowy

 Składniki o udokumentowanym wpływie na frakcje lipidowe

Aby więc wynik badania profilu lipidowego krwi nie spędzał nam snu z powiek, możemy wybrać z powyższej listy kilka suplementów i uzupełniać nimi dwie inne techniki profilaktyki miażdżycy – zdrową dietę i aktywność fizyczną.

Autor: Sławomir Ambroziak

Źródła:           

• https://www.lipidjournal.com/article/S1933-2874(12)00088-8/abstract                   
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5597817/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6211048/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9904536/
• https://www.mdpi.com/1420-3049/27/13/4201      
• https://febs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1016/j.febslet.2007.01.082
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5666048/