Otyłość brzuszna - co to jest? Przyczyny i leczenie

Otyłość brzuszna jest złożonym problemem, który rozwija się na styku zaburzeń metabolicznych, środowiskowych i związanych ze stylem życia. Jej obraz nie ogranicza się wyłącznie do zmian w masie ciała, ponieważ obejmuje także szereg procesów wpływających na funkcjonowanie całego organizmu. W wielu przypadkach przyczyny nakładają się, tworząc warunki sprzyjające stopniowemu powiększaniu obwodu pasa. Zrozumienie tej wielowarstwowości umożliwia skuteczniejsze podejście do sposobów postępowania.

1. Wykrywanie otyłości brzusznej
2. Badania obrazowe
3. Otyłość brzuszna a kalorie
4. Znaczenie alkoholu
5. Inne czynniki wpływające na otyłość brzuszną
6. Terapia otyłości brzusznej

Wykrywanie otyłości brzusznej

Diagnostyka otyłości brzusznej opiera się przede wszystkim na ocenie obwodu talii, który jest prostym i wiarygodnym wskaźnikiem ilości tkanki tłuszczowej zgromadzonej w obrębie jamy brzusznej, a najczęściej mierzy się go na wysokości połowy odległości między dolnym łukiem żebrowym a grzebieniem biodrowym, przy spokojnym wydechu. Uzupełnieniem jest analiza stosunku talii do wzrostu lub talii do bioder, które pozwalają lepiej określić ryzyko metaboliczne związane z rozmieszczeniem tkanki tłuszczowej.

Badania obrazowe

W bardziej zaawansowanych przypadkach wykonuje się badania obrazowe, takie jak DEXA (densytometria), USG (ultrasonografia), czy rezonans magnetyczny, które umożliwiają precyzyjną ocenę ilości tłuszczu trzewnego i otłuszczenia narządów. Równolegle analizuje się wskaźniki laboratoryjne, w tym glikemię, profil lipidowy, enzymy wątrobowe i markery stanu zapalnego, aby określić, czy zmiany w obrębie tkanki tłuszczowej wpływają już na funkcjonowanie układów metabolicznych.

Wskaźniki diagnostyczne otyłości brzusznej

Otyłość brzuszna a kalorie

Otyłość brzuszna najczęściej zaczyna się od przyczyn kalorycznych, czyli od długotrwałego dostarczania organizmowi większej ilości energii, niż jest w stanie zużyć, i od niekorzystnej kompozycji diety. Jeżeli dzień po dniu posiłki są choć trochę „na plusie”, organizm stopniowo odkłada nadwyżkę w postaci tkanki tłuszczowej, a okolica brzucha z przyczyn hormonalnych i metabolicznych jest jednym z najbardziej „wygodnych” magazynów. Sprzyja temu dieta bogata w produkty wysokoprzetworzone, słodzone napoje, słodycze, fast foody i tłuste przekąski, a uboga w warzywa, pełne ziarna i źródła błonnika.

Znaczenie alkoholu

Znaczenie ma także alkohol, który jest kaloryczny, a jednocześnie łatwo „ukrywa się” w diecie. Kilka piw czy drinków w tygodniu może dostarczać tyle energii, co dodatkowe posiłki, a jednocześnie sprzyja odkładaniu tłuszczu w obrębie jamy brzusznej i pogarsza pracę wątroby. Z czasem taki styl żywienia prowadzi do nadwyżki energetycznej, przewlekłego stanu zapalnego i zaburzeń gospodarki węglowodanowej, co tworzy podłoże sprzyjające właśnie otyłości centralnej.

"Nadmiar tkanki tłuszczowej zaczyna zaburzać równowagę hormonalną, wpływać na procesy zapalne i zmieniać sposób działania układu odpornościowego, krążeniowego i trawiennego. Wbrew pozorom, nie trzeba ważyć 120 kg, aby organizm zaczął sygnalizować problem." Łukasz Domeracki - mgr Technologii Żywności

Inne czynniki wpływające na otyłość brzuszną

Tłuszcz trzewny

Jednym z kluczowych pozakalorycznych elementów wpływających na otyłość brzuszną jest otłuszczenie narządów wewnętrznych, czyli wzrost ilości tłuszczu trzewnego. Tłuszcz ten otacza wątrobę, trzustkę, jelita i inne narządy, a jego nadmiar wiąże się z gorszą wrażliwością na insulinę, zaburzeniami gospodarki lipidowej i nasileniem stanu zapalnego. Osoba może ważyć relatywnie niewiele, ale jeśli ma dysproporcjonalnie dużo tłuszczu trzewnego, brzuch staje się bardziej wystający i „twardy”, a ryzyko zaburzeń metabolicznych rośnie.

Przewód pokarmowy

Istotną rolę odgrywają także problemy z przewodem pokarmowym. U części osób powiększony obwód brzucha nie wynika wyłącznie z tłuszczu, ale również z przewlekłych wzdęć, nadmiernej fermentacji w jelitach, zaburzeń motoryki, czy zmian w mikrobiocie. Uszkodzenia żołądka i jelit, nietolerancje pokarmowe, przerost bakterii w jelicie cienkim albo długotrwała dieta uboga w błonnik (lub zawierająca go zbyt dużo) mogą sprzyjać gromadzeniu gazów i uczuciu „pełności” w brzuchu.

Mięśnie i postawa ciała

Kolejny obszar to układ mięśniowo-powięziowy i postawa ciała. Osłabienie mięśni głębokich tułowia, rozciągnięcie mięśni brzucha, napięcia w obrębie odcinka lędźwiowego, czy zbyt duże przodopochylenie miednicy mogą powodować, że brzuch wysuwa się ku przodowi i wygląda na większy. Długotrwała pozycja siedząca, brak ćwiczeń wzmacniających mięśnie środka ciała, przebyte ciąże, blizny pooperacyjne, czy przewlekłe napięcia powięzi wpływają na sposób, w jaki brzuch „układa się” w przestrzeni.

Wpływ innych czynników

Warstwa pozakaloryczna obejmuje też czynniki hormonalne, stres i sen. Przewlekły stres i długotrwale podwyższony poziom hormonu stresu, czyli kortyzolu, mogą sprzyjać redystrybucji tkanki tłuszczowej w kierunku brzucha, nasilać apetyt na produkty wysokokaloryczne i słodkie oraz pogarszać jakość snu. Z kolei skrócony sen i częste wybudzenia zaburzają działanie hormonów głodu i sytości, przez co łatwiej przejadać się w ciągu dnia, a spontaniczna aktywność fizyczna spada. Spadają też poziomy hormonów płciowych, a hormony regulujące gospodarkę glukozową ulegają zaburzeniu.

Terapia otyłości brzusznej

Dieta

Leczenie otyłości brzusznej polega na stopniowym przywracaniu równowagi metabolicznej poprzez połączenie deficytu energetycznego z poprawą jakości diety. W wielu przypadkach niezbędna jest także regulacja pracy przewodu pokarmowego, w tym zwiększenie poziomu podaży białka i błonnika, uzupełnienie mikrobioty jelitowej, leczenie nietolerancji pokarmowych, zaburzeń motoryki, czy problemów neurohormonalnych, w tym psychologicznych.

Aktywność

Regularna aktywność fizyczna, łącząca trening wytrzymałościowy z ćwiczeniami oporowymi, podnosi wykorzystanie glukozy przez mięśnie i zwiększa podstawową przemianę materii oraz umożliwia większą mobilizację zapasów tłuszczu z głębszych partii ciała. Praca nad stabilizacją tułowia, wzmocnieniem mięśni głębokich i poprawą postawy zmniejsza napięcia powięziowe oraz wpływa na bardziej korzystne ułożenie brzucha.

Farmakoterapia i suplementy

W sytuacjach klinicznych, zwłaszcza u osób z insulinoopornością, czy współistniejącymi zaburzeniami hormonalnymi, konieczna bywa konsultacja specjalistyczna i ewentualna farmakoterapia. W ostateczności rozwiązaniem może być operacja zmniejszenia żołądka. Kiedy chce się uniknąć stosowania leków rozważyć można też naturalne środki wspomagające jak kofeina (z kawy), kapsaicyna (z chilli), katechiny (z zielonej herbaty), a także związki bezpośrednio nastawione na utylizację tkanki tłuszczowej, jak l-karnityna, czy związki regulujące gospodarkę glukozowo-insulinową, jak berberyna.

Źródła: 

• Xue, R., Li, Q., Geng, Y., Wang, H., Wang, F., & Zhang, S. (2021). Abdominal obesity and risk of CVD: a dose-response meta-analysis of thirty-one prospective studies. The British journal of nutrition, 126(9), 1420–1430. https://doi.org/10.1017/S0007114521000064
• Gadekar, T., Dudeja, P., Basu, I., Vashisht, S., & Mukherji, S. (2020). Correlation of visceral body fat with waist-hip ratio, waist circumference and body mass index in healthy adults: A cross sectional study. Medical journal, Armed Forces India, 76(1), 41–46. https://doi.org/10.1016/j.mjafi.2017.12.001
• Czernichow, S., Kengne, A. P., Stamatakis, E., Hamer, M., & Batty, G. D. (2011). Body mass index, waist circumference and waist-hip ratio: which is the better discriminator of cardiovascular disease mortality risk?: evidence from an individual-participant meta-analysis of 82 864 participants from nine cohort studies. Obesity reviews : an official journal of the International Association for the Study of Obesity, 12(9), 680–687. https://doi.org/10.1111/j.1467-789X.2011.00879.x