Selen dla osób starszych - zapotrzebowanie po 60. roku życia

Selen został opisany w 1817 roku przez J.J. Berzeliusa, który zidentyfikował nowy pierwiastek podczas analizy osadu powstającego przy produkcji kwasu siarkowego. Przez długi czas traktowano go głównie jako ciekawostkę chemiczną, a jego znaczenie żywieniowe zaczęto szerzej poznawać dopiero wraz z rozwojem badań nad enzymami i białkami zależnymi od selenu. Obecnie selen zalicza się do pierwiastków mineralnych, które są  potrzebne w bardzo małych ilościach, jednak mimo to są niezwykle ważne dla stanu odżywienia.

1. Właściwości selenu
2. Selen a tarczyca
3. Zapotrzebowanie na selen
4. Źródła selenu

Właściwości selenu

Selen jest potrzebny organizmowi głównie dlatego, że wchodzi w skład selenoprotein, czyli białek zależnych od tego pierwiastka. Jednym z głównych mechanizmów działania tych białek jest udział w ochronie przed stresem oksydacyjnym. Stres oksydacyjny wiąże się z nadmiarem cząsteczek, które powstają naturalnie w organizmie, między innymi podczas przemian energetycznych, a ich produkcja może zwiększać się pod wpływem chorób, stanów zapalnych, zanieczyszczeń, niedoboru snu lub silnego obciążenia organizmu. Z tego względu odpowiednio wysoki poziom podaży selenu ma znaczenie dla utrzymania prawidłowej ochrony komórek przed stresem oksydacyjnym, co jest jednym z dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dla tego pierwiastka.

Selen a tarczyca

Selen uczestniczy także w pracy dejodynaz, czyli enzymów biorących udział w przemianach hormonów tarczycy, w tym w przekształcaniu tyroksyny do bardziej aktywnej trijodotyroniny. Jego konsumpcja jest ważna dla funkcjonowania tarczycy, jednak nie powinna być utożsamiana z leczeniem chorób tego gruczołu. W wieku starszym znaczenie selenu można łączyć również z prawidłowym funkcjonowaniem układu odpornościowego, ponieważ wraz z wiekiem częściej występują czynniki obciążające organizm, takie jak choroby przewlekłe, gorsza jakość diety, mniejsza aktywność fizyczna, niedobór snu lub stosowanie wielu leków.

Szacunkowa zawartość selenu w wybranych jego źródłach

Zapotrzebowanie na selen

Według Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności wystarczające spożycie selenu wśród osób dorosłych wynosi 70 µg dziennie. Nie ustalono osobnej wartości wyłącznie dla osób po 60. roku życia i samo przekroczenie tej granicy wieku nie oznacza automatycznie większego zapotrzebowania.

Źródłami selenu w diecie są przede wszystkim ryby i owoce morza, mięso, podroby, jaja, mleko i produkty mleczne, produkty zbożowe oraz orzechy brazylijskie. Wartość odżywcza tych produktów nie jest jednak stała, ponieważ zawartość selenu zależy od jego ilości w glebie, paszy, wodzie i środowisku, z którego pochodzi surowiec. Produkty roślinne z regionów ubogich w selen mogą zawierać go mniej, natomiast zawartości w produktach zwierzęcych zależą między innymi od sposobu żywienia zwierząt. Orzechy brazylijskie są jednym z najbardziej skoncentrowanych źródeł selenu, ale ich zawartość tego pierwiastka jest bardzo zmienna, dlatego nie powinny być traktowane jako wyłączny produkt do niekontrolowanego codziennego zwiększania podaży.

"Najpoważniejszym problem zdrowotnym, wynikającym z niedoboru selenu w diecie, jest tzw. choroba Keshan, charakteryzująca się w pierwszej kolejności kardiomiopatią rozstrzeniową. Choroba ta uszkadza głównie mięsień sercowy oraz mięśnie szkieletowe, ale w jej przebiegu dochodzi również do przekrwienia wątroby, powiększenia węzłów chłonnych, zmian degeneracyjnych przepony, zmian w funkcjonowaniu trzustki, rozwoju wola i innych zaburzeń pracy gruczołu tarczowego." Sławomir Ambroziak - Farmakolog

W praktyce bardziej przewidywalne jest opieranie diety na regularnym spożyciu różnych produktów, a nie na jednym bardzo bogatym źródle. W przypadku osób starszych istotne jest także to, że źródła selenu często dostarczają równocześnie innych składników ważnych dla prawidłowego odżywienia, takich jak pełnowartościowe białko, witamina B12, jod, cynk, żelazo, czy kwasy tłuszczowe omega-3.

Źródła selenu

Selen występuje w żywności i suplementach w różnych formach chemicznych, co może wpływać na jego wchłanianie i wykorzystanie w organizmie. W produktach spożywczych dominują głównie formy organiczne, takie jak selenometionina i selenocysteina, natomiast w suplementach można spotkać między innymi selenometioninę, selenian, selenin lub drożdże wzbogacone w selen.

W przypadku osób starszych nie należy zakładać automatycznie gorszego wchłaniania selenu, ale znaczenie w kontekście regulacji stanu odżywienia tym pierwiastkiem mogą mieć stan odżywienia, podaż białka, praca przewodu pokarmowego, choroby przewlekłe i stosowane leki. Suplementacja może być rozważana przy monotonnej diecie lub małej podaży selenu, ale nie jest rutynową koniecznością po 60. roku życia. Ważna jest dawka, ponieważ EFSA ustaliła tolerowany górny poziom spożycia selenu dla dorosłych na 255 µg dziennie.

Źródła:

• Valea A, Georgescu CE. Selenoproteins in human body: focus on thyroid pathophysiology. Hormones (Athens). 2018;17(2):183-196. doi:10.1007/s42000-018-0033-5
• Shahidin, Wang Y, Wu Y, et al. Selenium and Selenoproteins: Mechanisms, Health Functions, and Emerging Applications. Molecules. 2025;30(3):437. Published 2025 Jan 21. doi:10.3390/molecules30030437