Świetlik łąkowy – właściwości, działanie, zastosowanie

Świetlik jest jednoroczną rośliną zielną, porastającą nizinne i górskie tereny podmokłe Eurazji i Ameryki Północnej, znajdowaną na łąkach, torfowiskach, pastwiskach i obrzeżach leśnych. Chociaż rodzaj Euphrasia (świetlik) obejmuje ok. 450 gatunków, jako surowiec zielarski wykorzystywany jest zwykle jedynie świetlik lekarski, zwany też świetlikiem łąkowym, chociaż niektóre klasyfikacje taksonomiczne wyróżniają świetlik łąkowy jako podgatunek świetlika lekarskiego.

1. Nie jest nam obcy
2. W medycynie ludowej
3. W dzisiejszym ziołolecznictwie
4. W kosmetyce
5. W badaniach naukowych
6. Środek przeciwcukrzycowy
7. Środek neuroprotekcyjny
8. W walce z rakiem
9. Świetlik bez obaw

Nie jest nam obcy

W naszej rodzimej tradycji i medycynie ludowej świetlik był nazywany świeczkami, świecznikiem, świtnikiem lub ptasim oczkiem, które to nazwy odnosiły się do kształtu i charakterystycznego wyglądu jego kwiatów – białych z żółtą plamką, przypominającą oko lub płomyk świecy.

Wieść gminna opatrzyła też świetlik przydomkiem „mlecznego złodzieja”, ponieważ korzenie tej półpasożytniczej rośliny, gdy ta porasta pastwisko, podbierają substancje odżywcze korzeniom gatunków traw, na których pasie się bydło.

W medycynie ludowej

Jako roślina lecznicza świetlik wykorzystywany był najprawdopodobniej już w starożytności. W medycynie ludowej wewnętrznie stosowano napary i inne przetwory z ziela świetlika głównie przy infekcyjnych i alergicznych schorzeniach górnych dróg oddechowych, jako lek na kaszel i katar. Świetlik cieszył się też opinią skutecznego środka przeciwbólowego, znoszącego bóle głowy. Różnego rodzaju przetwory ze świetlika okazywały się podobno skuteczne w leczeniu cukrzycy. Świetlikowi przypisywano również w dawnych czasach właściwości przeciwnowotworowe i przeciwpadaczkowe.

Innym obszarem jego wewnętrznych zastosowań były problemy psychiczne, takie jak bezsenność, deficyty pamięci i obniżony nastrój. Z tych tradycyjnych zastosowań wywodzi się nawet jego nazwa rodzajowa – Euphrasia, pochodząca od greckiego słowa euphrosyne oznaczającego „dobry nastrój”. Natomiast zewnętrznie – w postaci okładów, przymoczek i płukanek – świetlik był tradycyjnie stosowany jako skuteczne remedium w rozmaitych w chorobach oczu.

W dzisiejszym ziołolecznictwie

Podobnie jak przed wiekami, również i dziś świetlik znajduje główne zastosowanie w stanach zapalnych spojówek różnego pochodzenia, a także leczeniu ropnego zapalenia gruczołu łzowego, zwanego potocznie „jęczmieniem”. W formie płynu do przemywania wykazuje skuteczność terapeutyczną przy nadmiernym łzawieniu powodowanym reakcją alergiczną. Jego ekstrakty wchodzą też nieraz w skład takich kropli do oczu, których zadaniem jest redukcja ich zmęczenia i zaczerwienienia, regeneracja gałki ocznej oraz ochrona oka przed promieniowaniem UV lub światłem emitowanym przez ekrany monitorów.

W kosmetyce

Ekstrakty ze świetlika oferowane są również jako składniki kosmetyków. W kosmetyce wykorzystywane są ich właściwości rozjaśniające cerę i uszczelniające naczynka krwionośne, szczególnie w kremach do stosowania pod oczy. Tutaj świetlik pomaga stonować przebarwienia skórne oraz zmniejszyć widoczność naczynek krwionośnych, czyli złagodzić efekt tzw. cery naczynkowej.

W badaniach naukowych

Prowadzone współcześnie badania na zielem świetlika pozwoliły w pierwszej kolejności ustalić skład fitochemiczny tego surowca zielarskiego. A w efekcie tych badań w ekstraktach z ziela świetlika zidentyfikowano takie aktywne biologicznie składniki fitochemiczne, jak: irydoidy, flawonoidy, kwasy fenolowe, lignany, garbniki, fitosterole, olejki eteryczne i aminokwasy.

W kolejnych etapach współcześnie prowadzonych badań ustalono, że – z uwagi na swój skład chemiczny – ziele świetlika wykazuje przede wszystkim właściwości ściągające, przeciwzapalne, przeciwalergiczne, przeciwbakteryjne oraz uszczelniające śródbłonki naczyń krwionośnych, czym potwierdzono główne spektrum jego tradycyjnych zastosowań terapeutycznych.

Naukowcy nie zasypali jednak przysłowiowych gruszek w popiele i próbowali sprawdzić, czy znajdą potwierdzenie we współczesnych badań naukowych dla innych przypisywanych świetlikowi przez ludowych zielarzy właściwości, takich jak skuteczność w leczeniu cukrzycy, zaniku pamięci i raka.

Środek przeciwcukrzycowy

W jednym z tych badań, w zwierzęcym modelu eksperymentalnym, powszechnie stosowanym do oceny skuteczności leków przeciwcukrzycowych, doustne podanie wodnego ekstraktu z liści świetlika szczurom chorym na cukrzycę znacząco obniżyło poziom glukozy w osoczu ich krwi, mierzony w 3 i 6 godzinie od podania.

Jednocześnie u zdrowych szczurów, którym podawano nawet 10-krotnie wyższe dawki niż szczurom cukrzycowym, ani nie zaobserwowano spadku poziomu glukozy we krwi, ani jakichkolwiek objawów wskazujących na ewentualną toksyczność ekstraktu ze świetlika.

Środek neuroprotekcyjny

W innym eksperymencie, w którym badano potencjał świetlika w zapobieganiu chorobom neurodegeneracyjnym jako głównym przyczynom zaników pamięci, ustalono, że ekstrakty z tego ziela wykazują bardzo silną aktywność antyoksydacyjną oraz zwiększają o prawie 23% żywotność ludzkich komórek nerwowych, narażonych na działanie neurotoksycznych peptydów amyloidu-beta, uznawanych za główną przyczynę rozwoju choroby Alzheimera.

Dlatego też, jak postulowali we wnioskach ze swojego badania jego autorzy, świetlik może być wykorzystany do opracowywania produktów żywności funkcjonalnej, suplementów diety oraz leków o potencjalnej skuteczności w walce z chorobami neurodegeneracyjnymi.

W walce z rakiem

W niedawno opublikowanym badaniu potwierdzono skuteczną aktywność przeciwbakteryjną ekstraktów ze świetlika, skierowaną m.in. przeciwko tzw. biofilom tworzonym przez bakterie przy takich antybiotykoodpornych schorzeniach infekcyjnych, jak borelioza, a także zaobserwowano wysoki ich potencjał hamowania rozmnażania się komórek nowotworowych raka jelita grubego.

Świetlik bez obaw

Uwzględniając szerokie, dowiedzione właściwości zdrowotne  świetlika łąkowego, zioło to możemy stosować bez obawa zasadniczo wszyscy. Świetlik to bowiem niezwykle bezpieczny suplement diety i lek ziołowy. W badaniach jego bezpieczeństwa zdrowotnego, u zwierząt, którym podawano dawki jego ekstraktu odpowiadające 60 g w przeliczeniu na ludzi, nie obserwowano jakichkolwiek objawów wskazujących na ich szkodliwe działanie.

Paradoksalnie, jedyne ostrzeżenia związane ze stosowaniem przeciwcukrzycowego świetlika dotyczą właśnie tylko diabetyków… A chodzi tutaj o to, że aktywność świetlika może się sumować z aktywnością przyjmowanych leków przeciwcukrzycowych, co może doprowadzić do niebezpiecznego spadku poziomu glukozy we krwi.      

Autor: Sławomir Ambroziak

Źródła:                  

• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11641456/
• https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0926669013004524
• https://www.czytelniamedyczna.pl/4656,ziele-wietlika-dziaanie-i-zastosowanie-lecznicze-stan-bada.html
• https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0367326X00002045
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11244224/