Żelazo dla seniorów - specjalne potrzeby starszych osób

W XVII wieku T. Sydenham opisywał chlorozę jako stan związany między innymi z bladością i osłabieniem, choć mechanizmy tej choroby nie były wtedy jeszcze dobrze poznane. Dopiero w 1832 roku P. Blaud wprowadził pigułki zawierające związki żelaza, które przez wiele lat stosowano w zwalczaniu tej historycznie opisywanej postaci niedokrwistości. Żelazo, które wspiera prawidłową produkcję czerwonych krwinek i hemoglobiny, transport tlenu oraz zmniejszenie uczucia zmęczenia, wydaje się mieć duże znaczenie w diecie seniorów.

1. Działanie żelaza
2. Zapotrzebowanie seniorów na żelazo
3. Żelazo w diecie seniora
4. Witamina C a żelazo

Działanie żelaza

Żelazo przyczynia się do prawidłowej produkcji czerwonych krwinek i hemoglobiny, dlatego jego odpowiednia podaż ma znaczenie dla procesów związanych z transportem tlenu w organizmie. Wśród seniorów ten aspekt jest bardzo ważny, ponieważ objawy zbyt niskiej podaży lub zaburzeń gospodarki żelazem mogą nakładać się na dolegliwości często przypisywane samemu starzeniu, takie jak osłabienie, gorsza tolerancja wysiłku, senność, spadek koncentracji, bladość skóry, czy szybsze męczenie się podczas codziennych czynności.

Żelazo uczestniczy także w prawidłowym metabolizmie energetycznym, pomaga w zmniejszeniu uczucia zmęczenia i znużenia, przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego oraz prawidłowych funkcji poznawczych. W praktyce żywieniowej u osób starszych ważne jest jednak zachowanie ostrożności, ponieważ podobne objawy mogą wynikać z wielu różnych przyczyn, między innymi niedoboru witaminy B12, niedoboru folianów, chorób nerek, przewlekłego stanu zapalnego, chorób przewodu pokarmowego, utraty krwi z przewodu pokarmowego albo działania niektórych leków.

"U osób pozostających na diecie roślinnej notowany jest niższy poziom ferrytyny (najczęściej poniżej normy) w porównaniu z osobami korzystającymi z diety mieszanej, jak również zwiększony odsetek rozwoju anemii. Problem ten dotyczy w szczególności kobiet-weganek, u których częściej obserwowany jest obniżony poziom ferrytyny i hemoglobiny, niż u wegetarianek oraz korzystających z diet roślinnych mężczyzn." Sławomir Ambroziak - Farmakolog

Zapotrzebowanie seniorów na żelazo

Według norm żywienia dla populacji Polski zalecany poziom spożycia żelaza wynosi 10 mg dziennie wśród kobiet po 51. roku życia oraz 10 mg dziennie wśród dorosłych mężczyzn. Niższa wartość zapotrzebowania u kobiet po menopauzie, niż u kobiet młodych, wynika przede wszystkim z ustania regularnych strat krwi związanych z miesiączkowaniem.

Nie oznacza to jednak, że temat żelaza traci znaczenie w starszym wieku. Seniorzy często jedzą mniej, niż osoby młodsze, a mniejsza ilość spożywanej żywności może utrudniać pokrycie zapotrzebowania na zarówno pierwiastki mineralne, jak i białko, czy witaminy. Znaczenie mogą mieć również problemy z gryzieniem, ograniczanie mięsa, jednostajna dieta, częste sięganie po fast-food i produkty o wysokim stopniu przetworzenia, przewlekłe choroby żołądka i jelit, stosowanie leków zmniejszających kwaśność soku żołądkowego oraz współistniejące choroby zapalne. U seniorów szczególnej uwagi wymaga także niezamierzona utrata masy ciała, brak apetytu, przewlekłe zmęczenie, pogorszenie sprawności i nawracające infekcje, ponieważ mogą one wskazywać na szerszy problem żywieniowy, a nie wyłącznie na niedostateczną podaż żelaza.

Szacunkowy stopień pokrycia dziennej referencyjnej wartości spożycia (RWS)

Żelazo w diecie seniora

Do źródeł żelaza w diecie seniora zalicza się między innymi mięso i podroby, ryby oraz  strączki, czy zboża, jednak po odpowiedniej obróbce. Warto uwzględniać zarówno zawartość żelaza w produkcie, jak i to, czy dany posiłek jest łatwy do pogryzienia, strawny i dopasowany do apetytu oraz możliwości osoby starszej. Żelazo hemowe, obecne w produktach odzwierzęcych, jest lepiej wykorzystywane przez organizm, niż żelazo niehemowe, które dominuje w produktach roślinnych. Nie oznacza to konieczności opierania diety wyłącznie na produktach zwierzęcych, ale przy niskim apetycie i małych porcjach posiłków warto wybierać produkty o większej gęstości odżywczej.

Witamina C a żelazo

Wchłanianie żelaza niehemowego może wspierać obecność witaminy C, dlatego do posiłków roślinnych dobrze pasują warzywa i owoce, na przykład papryka, kiszona kapusta, brokuły lub cytrusy. Dostępność żelaza mogą natomiast ograniczać napary z kawy i herbaty, czy duże ilości otrębów i innych źródeł błonnika. U osób starszych praktyczne znaczenie ma także konsystencja potraw: pasta z jaj i natki pietruszki, miękkie mięso duszone z warzywami, zupa z soczewicy, kasza z dodatkiem mięsa lub ryby, hummus z papryką albo owsianka z pestkami dyni i owocami mogą być łatwiejsze do włączenia do jadłospisu niż duże, twarde porcje produktów wymagających długiego gryzienia. 

Źródła:

• Oyedeji, C. I., Artz, A. S., & Cohen, H. J. (2024). How I treat anemia in older adults. Blood, 143(3), 205–213. https://doi.org/10.1182/blood.2022017626
• Wacka, E., Nicikowski, J., Jarmuzek, P., & Zembron-Lacny, A. (2024). Anemia and Its Connections to Inflammation in Older Adults: A Review. Journal of clinical medicine, 13(7), 2049. https://doi.org/10.3390/jcm13072049
• Tian, Y., Tian, Y., Yuan, Z., Zeng, Y., Wang, S., Fan, X., Yang, D., & Yang, M. (2022). Iron Metabolism in Aging and Age-Related Diseases. International journal of molecular sciences, 23(7), 3612. https://doi.org/10.3390/ijms23073612