Andropauza – co to jest? Objawy, przyczyny

Andropauza, określana także jako późny hipogonadyzm, to zjawisko fizjologiczne polegające na stopniowym obniżaniu się poziomu testosteronu u mężczyzn wraz z wiekiem, zazwyczaj po 40.-50. roku życia. Choć andropauza nie zachodzi u wszystkich mężczyzn w tym samym wieku i z równą intensywnością, to związane z nią zmiany hormonalne mają zazwyczaj charakter postępujący i długofalowy, a ich tło leży w złożonych interakcjach między zdrowiem metabolicznym, a układami hormonalnym, nerwowym oraz odpornościowym.

1. Charakterystyka hormonów steroidowych
2. Gdzie są produkowane?
3. Budowa i właściwości testosteronu
4. Rola testosteronu
5. Objawy i skutki andropauzy
6. Zmiany w sylwetce i nie tylko
7. Przyczyny niedoboru testosteronu

Charakterystyka hormonów steroidowych

Hormony steroidowe to grupa biologicznie czynnych związków chemicznych, które powstają w organizmie z cholesterolu i charakteryzują się wspólną strukturą czterech połączonych pierścieni węglowych, co nadaje im zdolność do łatwego przenikania przez błony komórkowe i wpływania bezpośrednio na ekspresję genów wewnątrz komórek. Wyróżnia się kilka głównych klas tych hormonów, w tym glikokortykosteroidy, mineralokortykosteroidy oraz hormony płciowe (do których zalicza się testosteron).

Gdzie są produkowane?

Ich produkcja zachodzi głównie w nadnerczach oraz w gonadach, czyli jądrach u mężczyzn i jajnikach u kobiet. Synteza regulowana jest przez przekaźniki hormonalne układu podwzgórzowo-przysadkowego. To, co wyróżnia hormony steroidowe, to ich sposób działania. Po dostaniu się do wnętrza komórki, wiążą się z receptorami jądrowymi i inicjują zmiany w transkrypcji konkretnych genów, co przekłada się na długotrwały i głęboki wpływ na funkcjonowanie całych tkanek i układów.

"Otyłość jest gwarantem niskiego poziomu testosteronu oraz skrócenia życia. Alkohol może wywołać krótkotrwale zwiększa stężenie testosteronu, ale w sposób, który szybko powoduje jego zmarnowanie." Maciej Sulikowski Ekspert SFD

Budowa i właściwości testosteronu

Testosteron to organiczny związek chemiczny należący do steroidowych hormonów płciowych, produkowany głównie w jądrach u mężczyzn, ale także - choć w mniejszych ilościach - w jajnikach u kobiet oraz w korze nadnerczy u obu płci. Strukturalnie zalicza się do androgenów, czyli grupy hormonów odpowiedzialnych za rozwój cech płciowych typowych dla mężczyzn, a jego cząsteczka zbudowana jest z 19 atomów węgla ułożonych w czterech pierścieniach, charakterystycznych dla wszystkich steroidów, z dodatkowymi grupami funkcyjnymi odpowiadającymi za jego aktywność biologiczną.

Choć często nazywany jest „męskim hormonem płciowym”, nie jest on obecny wyłącznie u mężczyzn. Kobiety także go produkują i potrzebują do prawidłowego funkcjonowania organizmu, jednak w niższym stężeniu.

Rola testosteronu

Testosteron odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu cech płciowych w okresie dojrzewania, takich jak wzrost owłosienia na ciele i twarzy, pogłębienie głosu, rozwój masy mięśniowej i zwiększenie gęstości kości. U dorosłych mężczyzn odpowiada m.in. za utrzymanie popędu płciowego, produkcję plemników, regulację masy mięśniowej i rozkładu tkanki tłuszczowej oraz wpływa na poziom energii i zachowania społeczne związane z dominacją, czy motywacją. W organizmach kobiet testosteron również pełni ważne funkcje, wspierając m.in. zdrowie kości, libido oraz gospodarkę hormonalną, choć część jego działania jest przekształcana lokalnie w inne hormony, jak estradiol.

"Zwiększone stężenie testosteronu powinien przynosić trening siłowy. Trening aerobowy przynosi spadek stężenia testosteronu, jednak niewielki (być może, w ogóle nieistotny), przy tym odnotowuje się spadek stężenia estrogenów (w tym estradiolu)." Maciej Sulikowski Ekspert SFD

Objawy i skutki andropauzy

Objawy andropauzy narastają powoli i często mają niespecyficzny charakter, przez co bywają bagatelizowane lub mylnie przypisywane stresowi, czy przemęczeniu. Typowe są zaburzenia libido, trudności z erekcją, spadek energii, siły mięśniowej, wytrzymałości i tempa regeneracji. Często towarzyszą im wahania nastroju, drażliwość, apatia, obniżone poczucie własnej wartości, a niekiedy objawy depresyjne. Pojawiają się również zaburzenia snu oraz trudności z koncentracją i zapamiętywaniem.

Zmiany w sylwetce i nie tylko

Andropauza może wiązać się z przyrostem tkanki tłuszczowej, zwłaszcza brzusznej, z jednoczesnym zmniejszeniem masy mięśniowej oraz spadkiem gęstości mineralnej kości. Zmniejszona wrażliwość tkanek na insulinę i zmiany w profilu lipidowym mogą nasilać ryzyko rozwoju zespołu metabolicznego oraz chorób układu sercowo-naczyniowego. U części mężczyzn obserwuje się także zmiany skórne, takie jak utrata elastyczności skóry, suchość, a także przerzedzenie owłosienia na ciele. Spadek stężenia testosteronu może wpływać również na funkcjonowanie układu odpornościowego, zmniejszając odporność na infekcje i wydłużając czas rekonwalescencji.

Orientacyjne normy na stężenia testosteronu w różnych grupach wiekowych

Należy pamiętać, że wartości referencyjne mogą się różnić w zależności od laboratorium i metody analitycznej, stąd konieczne jest porównywanie wyników z lokalnymi normami. Badania zaleca się wykonywać rano (między 7, a 11) z co najmniej dwoma pomiarami w różnych dniach.

Przyczyny niedoboru testosteronu

Niedobór testosteronu może mieć różne przyczyny i dzieli się na postać pierwotną oraz wtórną. W hipogonadyzmie pierwotnym głównym problemem są dysfunkcje komórek Leydiga, spowodowane m.in. urazami, zabiegami chirurgicznymi, infekcjami (jak świnka z zajęciem jąder), ekspozycją na toksyny, leczeniem cytostatykami, nowotworami lub chorobami genetycznymi, takimi jak zespół Klinefeltera.

W niedoborze wtórnym przyczyną jest niewystarczająca produkcja hormonów luteinizującego (LH) i folikulotropowego (FSH) przez przysadkę lub brak sygnału z podwzgórza (niedobór gonadoliberyny - GnRH). Stan ten może występować w przebiegu andropauzy, guzów przysadki, urazów mózgu, chorób zapalnych OUN, hemochromatozy, a także jako efekt uboczny leków, m.in. opioidów, glikokortykosteroidów i neuroleptyków.

U mężczyzn w średnim i starszym wieku często występuje hipogonadyzm czynnościowy, niezwiązany z uszkodzeniem jąder, lecz spowodowany przewlekłymi zaburzeniami metabolicznymi, takimi jak otyłość trzewna, insulinooporność, cukrzyca typu 2, zespół metaboliczny czy stan zapalny o niskim nasileniu. Tkanka tłuszczowa, zwłaszcza brzuszna, działa jako aktywny narząd endokrynny, nasilając przemianę testosteronu w estradiol, co obniża poziom wolnego testosteronu i zaburza jego regulację przez oś podwzgórze-przysadka-gonady.

Dodatkowo przewlekły stres, niedobór snu, choroby przewlekłe (np. niewydolność nerek, wątroby, POChP) oraz nadużywanie alkoholu i substancji psychoaktywnych mogą nasilać niedobór androgenów. Podobne skutki wywołuje źle przeprowadzona terapia testosteronem, stosowanie sterydów anabolicznych lub ich gwałtowne odstawienie, które zaburzają naturalną regulację hormonalną.

Źródła:

• Morgentaler A. (2017). Andrology: Testosterone reference ranges and diagnosis of testosterone deficiency. Nature reviews. Urology, 14(5), 263–264. https://doi.org/10.1038/nrurol.2017.35
• Morgentaler, A., & Traish, A. (2020). The History of Testosterone and the Evolution of its Therapeutic Potential. Sexual medicine reviews, 8(2), 286–296. https://doi.org/10.1016/j.sxmr.2018.03.002
• Traish A. M. (2014). Adverse health effects of testosterone deficiency (TD) in men. Steroids, 88, 106–116. https://doi.org/10.1016/j.steroids.2014.05.010
• Salter, C. A., & Mulhall, J. P. (2019). Guideline of guidelines: testosterone therapy for testosterone deficiency. BJU international, 124(5), 722–729. https://doi.org/10.1111/bju.14899