Jak stres wpływa na zdrowie i organizm człowieka?

Stres to reakcja organizmu na sytuację ocenianą jako wymagającą albo zagrażającą. Uruchamia on układ nerwowy oraz zmiany hormonalne, które mają przygotować ciało do działania. To samo zjawisko może być krótkie i mobilizujące albo długie i wyczerpujące, dlatego jego skutki zależą głównie od czasu trwania, częstotliwości i tego, czy po stresie następuje realna regeneracja. U wielu osób stres miesza się też z niedosypianiem, pośpiechem i nieregularnym jedzeniem, co sprawia, że trudno go oddzielić od życia codziennego.

1. Wpływ krótkotrwałego stresu
2. Wpływ długotrwałego stresu
3. Ochrona organizmu przed stresem

Wpływ krótkotrwałego stresu

Nagły, ostry stres to zwykle kwestia minut lub godzin: trudna rozmowa, nagła awaria, egzamin, wystąpienie publiczne. W takiej chwili mózg ocenia sytuację i włącza tryb mobilizacji. Rośnie aktywność współczulnej części układu nerwowego, z której uwalniane są neuroprzekaźniki, takie jak adrenalina i noradrenalina, a po krótkim czasie także kortyzol, czyli tak zwany hormon stresu.

Efekt stresu 

Efektem jest szybszy puls, wyższe ciśnienie, głębszy oddech, większa gotowość mięśni do pracy i łatwiejsze uwalnianie glukozy do krwi, żeby organizm miał dostęp do energii. W krótkiej perspektywie taka mobilizacja może poprawiać koncentrację i szybkość reakcji, ale bywa też powiązana z zawężeniem uwagi, drażliwością i gorszą oceną ryzyka. Jednocześnie organizm na moment ogranicza procesy, które nie są pilne, jak trawienie, przez co pojawiają się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takie jak ścisk w żołądku, suchość w ustach, nudności albo nagła potrzeba skorzystania z toalety.

To, co dzieje się z odpornością podczas ostrego stresu, jest złożone. Bardzo krótkie stresory mogą przejściowo nasilać elementy odporności wrodzonej, czyli szybkiej, pierwszej linii obrony, a jednocześnie osłabiać część odpowiedzi swoistej, bardziej precyzyjnej i wymagającej czasu.

Markery stanu zapalnego w organizmie i ryzyko

Zaobserwowano też, że po stresie psychicznym rosną we krwi markery stanu zapalnego, co oznacza aktywację układu zapalnego nawet wtedy, gdy nie ma infekcji, czy urazu. Stres krótkotrwały jest wyjątkowo niebezpieczny wtedy, gdy bodziec jest bardzo silny albo nakłada się na istniejące choroby, ponieważ w takich sytuacjach w krótkim czasie po epizodzie pobudzenia obserwuje się przejściowy wzrost ryzyka ostrych zdarzeń sercowo-naczyniowych.

Różnica pomiędzy eustresem (stresem pozytywnym) i dystresem (negatywnym)

Wpływ długotrwałego stresu

Przewlekły stres działa inaczej, niż nagły, bo organizm nie dostaje jasnego sygnału o zakończeniu pobudzenia. Zamiast krótkich fal aktywacji pojawia się długotrwałe napięcie, obejmujące stałą gotowość, nawracające myśli i poczucie braku kontroli, a często także niedosypianie i brak regularnego odpoczynku.

Rytm dobowy 

W takim układzie mózg może utrzymywać podwyższoną aktywność albo tracić prawidłowy rytm dobowy, co odbija się na poziomie energii w ciągu dnia, apetycie i zdolności do regeneracji. Stres łatwo przenosi się na codzienne zachowania, prowadząc do nieregularnych posiłków, jedzenia pod wpływem napięcia, mniejszej aktywności fizycznej i gorszego snu.

Waga i układ krążenia 

W analizach badań długoterminowych zauważono, że stres psychospołeczny wiąże się z niewielkim, ale mierzalnym ryzykiem przyrostu masy ciała, przy dużej zmienności między ludźmi.  Bardzo spójnie opisywano także związki przewlekłego stresu z układem krążenia. Wyższy poziom odczuwanego napięcia powiązano z wyższym ryzykiem choroby wieńcowej.

Starzenie komórek

Na poziomie komórkowym przewlekłe napięcie bywa łączone z telomerami, czyli strukturami chroniącymi chromosomy (struktury zawierające materiał genetyczny). Wyższy stres wiąże się z ich krótszą długością, co interpretuje się jako szybsze biologiczne starzenie komórek.

Ochrona organizmu przed stresem

W trosce o odporność na stres warto działać wielotorowo. Regularny ruch pomaga organizmowi lepiej radzić sobie z napięciem psychicznym, a dzięki temu łagodzi też fizjologiczną reakcję na stres. Odpowiednia ilość i jakość snu sprzyjają regeneracji układu nerwowego oraz przywracaniu prawidłowego rytmu wydzielania hormonów stresu oraz neuroprzekaźników związanych z dobrym samopoczuciem.

Znaczenie ma także dieta, zwłaszcza ta dostarczająca magnezu i witamin z grupy B, czyli substancji odżywczych potrzebnych do prawidłowej pracy układu nerwowego oraz sercowo-naczyniowego. Ważną rolę odgrywają również produkty bogate w antyoksydanty, które pomagają ograniczać komórkowe skutki długotrwałego napięcia. Coraz więcej wiadomo też o roli mikrobioty jelitowej i probiotykach, które mogą wpływać ochronnie na układ nerwowy.

Źródła:

• Segerstrom, S. C., & Miller, G. E. (2004). Psychological stress and the human immune system: a meta-analytic study of 30 years of inquiry. Psychological bulletin, 130(4), 601–630. https://doi.org/10.1037/0033-2909.130.4.601
• Wardle, J., Chida, Y., Gibson, E. L., Whitaker, K. L., & Steptoe, A. (2011). Stress and adiposity: a meta-analysis of longitudinal studies. Obesity (Silver Spring, Md.), 19(4), 771–778. https://doi.org/10.1038/oby.2010.241
• Kivimäki, M., Nyberg, S. T., Batty, G. D., Fransson, E. I., Heikkilä, K., Alfredsson, L., Bjorner, J. B., Borritz, M., Burr, H., Casini, A., Clays, E., De Bacquer, D., Dragano, N., Ferrie, J. E., Geuskens, G. A., Goldberg, M., Hamer, M., Hooftman, W. E., Houtman, I. L., Joensuu, M., … IPD-Work Consortium (2012). Job strain as a risk factor for coronary heart disease: a collaborative meta-analysis of individual participant data. Lancet (London, England), 380(9852), 1491–1497. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(12)60994-5
• Mathur, M. B., Epel, E., Kind, S., Desai, M., Parks, C. G., Sandler, D. P., & Khazeni, N. (2016). Perceived stress and telomere length: A systematic review, meta-analysis, and methodologic considerations for advancing the field. Brain, behavior, and immunity, 54, 158–169. https://doi.org/10.1016/j.bbi.2016.02.002