Ksylitol a zdrowie jamy ustnej - mechanizmy ochronne

W 1891 roku opisano otrzymywanie ksylitolu z materiału drzewnego i surowców roślinnych, takich jak słoma pszenna i owsiana. Związek ten przez wiele lat pozostawał głównie ciekawostką w świecie chemii cukrów, zanim zaczęto szerzej analizować jego zastosowanie w żywności i higienie jamy ustnej. Przełomowe znaczenie miały późniejsze badania nad słodzikami, płytką nazębną i zakwaszeniem środowiska jamy ustnej, ponieważ pokazały, że nie każdy słodki smak działa na zęby tak samo.

1. Szkodliwość cukru
2. Charakterystyka polioli
3. Ksylitol w jamie ustnej
4. Nie zastępuje szczoteczki, ale...
5. FAQ

Szkodliwość cukru

Cukier stołowy, czyli sacharoza, oraz inne łatwo fermentujące cukry są istotnym elementem środowiska sprzyjającego demineralizacji szkliwa, ponieważ mogą być wykorzystywane przez bakterie obecne w płytce nazębnej. Po spożyciu słodkich produktów mikroorganizmy metabolizują cukry i wytwarzają kwasy organiczne, które obniżają pH w biofilmie pokrywającym zęby. Gdy pH spada poniżej poziomu krytycznego, z powierzchni szkliwa mogą być uwalniane jony wapnia i fosforanowe, co osłabia zęby.

Problem nie zależy wyłącznie od jednorazowej ilości cukru, ale także od częstości jego spożywania, czasu kontaktu z zębami oraz konsystencji produktu. Słodkie napoje, cukierki, lizaki, słodzone przekąski, kremy, batony i produkty długo zalegające w jamie ustnej mogą podtrzymywać kwaśne środowisko przez dłuższy czas. Znaczenie ma również podjadanie między posiłkami, ponieważ skraca okresy, w których ślina może neutralizować kwasy i dostarczać składniki potrzebne do naturalnej remineralizacji.

Charakterystyka polioli

Poliole, określane także jako alkohole cukrowe, to grupa substancji słodzących, do której należą między innymi ksylitol, sorbitol, erytrytol, maltitol, mannitol i izomalt. Mają słodki smak, ale różnią się od sacharozy sposobem metabolizowania przez bakterie jamy ustnej oraz wpływem na pH płytki nazębnej. Ksylitol wyróżnia się tym, że jego słodkość jest zbliżona do cukru, a jednocześnie nie jest typowym substratem do szybkiego wytwarzania kwasów przez bakterie próchnicotwórcze.

W praktyce można go spotkać w gumach do żucia bez cukru, pastylkach, tabletkach do ssania, produktach do higieny jamy ustnej, niektórych pastach do zębów, płynach, sprayach, syropach, żywności funkcjonalnej i domowych wypiekach. Największe znaczenie dla jamy ustnej ma nie samo dosładzanie ksylitolem dowolnych produktów, ale zastępowanie nim cukrów w produktach, które mają kontakt z zębami i nie podtrzymują silnego zakwaszenia płytki.

Niektóre właściwości i występowanie ksylitolu

Ksylitol w jamie ustnej

Wpływ ksylitolu na zdrowie jamy ustnej wiąże się głównie z mniejszą produkcją kwasów w płytce nazębnej, wspieraniem równowagi między demineralizacją i remineralizacją (rozpadem i odbudową) oraz zwiększonym wydzielaniem śliny, szczególnie gdy ksylitol znajduje się w gumie do żucia. Żucie gumy bez cukru pobudza przepływ śliny, a ślina pomaga rozcieńczać i neutralizować kwasy, usuwać resztki pokarmowe oraz dostarczać jony wapnia i fosforanowe potrzebne do utrzymania mineralizacji szkliwa. Ksylitol może również ograniczać zdolność niektórych bakterii, zwłaszcza Streptococcus mutans, do efektywnego wykorzystywania słodzika jako źródła energii, przez co środowisko płytki nazębnej może być mniej kwasotwórcze, niż po spożyciu sacharozy.

"Wiemy, iż cukier (sacharoza), maltoza, glukoza, fruktoza, laktoza i podobne związki, w nadmiarze stanowią dla człowieka śmiertelne zagrożenie i są powiązane z większością chorób dziesiątkujących ludzkość - nowotwory, choroby serca i układu krążenia, cukrzyca i wszelkie schorzenia jej towarzyszące." Łukasz Domeracki - Dietetyk

Nie zastępuje szczoteczki, ale...

Najlepiej udokumentowany i najbezpieczniejszy komunikacyjnie mechanizm dotyczy utrzymania mineralizacji zębów poprzez zastąpienie cukru substancją, która nie sprzyja tak silnemu spadkowi pH. Dlatego ksylitol może być praktycznym składnikiem gum bez cukru i produktów do higieny jamy ustnej, szczególnie po posiłkach lub przekąskach, gdy szczotkowanie nie jest możliwe.

Nie zastępuje szczoteczki, pasty z fluorem, nitkowania ani leczenia stomatologicznego, ale może uzupełniać codzienną profilaktykę jako element ograniczania ekspozycji zębów na fermentujące cukry. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności uznał utrzymanie mineralizacji zębów za korzystny efekt fizjologiczny w kontekście odpowiednich oświadczeń dotyczących ksylitolu i gum bezcukrowych.

FAQ

Czy ksylitol jest lepszy dla zębów niż cukier?

Ksylitol nie jest metabolizowany przez bakterie płytki nazębnej tak jak sacharoza. Dlatego nie sprzyja tak silnemu zakwaszeniu środowiska jamy ustnej.

Jak ksylitol wpływa na pH w jamie ustnej?

Ksylitol nie jest typowym substratem do szybkiego wytwarzania kwasów przez bakterie. Ma znaczenie głównie wtedy, gdy zastępuje cukier w produktach bezcukrowych.

Czy ksylitol zapobiega próchnicy?

Nie należy przedstawiać go jako środka zapobiegającego próchnicy. Może być elementem codziennej higieny i ograniczania kontaktu z cukrami fermentującymi.

Dlaczego ksylitol dodaje się do gum do żucia?

Gumy bez cukru pobudzają wydzielanie śliny. Ślina pomaga neutralizować kwasy i utrzymywać naturalne warunki w jamie ustnej.

Czy każdy produkt z ksylitolem działa tak samo?

Nie. Znaczenie ma cały skład produktu, obecność innych cukrów i czas kontaktu z zębami. Najważniejsze jest realne zastąpienie cukru.

Czy ksylitol działa przeciwbakteryjnie?

Nie powinno się opisywać go jako składnika bakteriobójczego. Jego znaczenie polega raczej na tym, że nie jest wykorzystywany przez bakterie tak jak cukier.

Czy ksylitol zastępuje szczotkowanie zębów?

Nie. Ksylitol nie zastępuje szczoteczki, pasty z fluorem, nitkowania ani wizyt u dentysty. Może być tylko dodatkiem do higieny.

Źródła:

• Nayak PA, Nayak UA, Khandelwal V. The effect of xylitol on dental caries and oral flora. Clin Cosmet Investig Dent. 2014;6:89-94. Published 2014 Nov 10. doi:10.2147/CCIDE.S55761
• ALHumaid J, Bamashmous M. Meta-analysis on the Effectiveness of Xylitol in Caries Prevention. J Int Soc Prev Community Dent. 2022;12(2):133-138. Published 2022 Apr 8. doi:10.4103/jispcd.JISPCD_164_21
• Milgrom P, Ly KA, Roberts MC, Rothen M, Mueller G, Yamaguchi DK. Mutans streptococci dose response to xylitol chewing gum. J Dent Res. 2006;85(2):177-181. doi:10.1177/154405910608500212