Kwasy Omega-3 - wpływ na zdrowie serca

Kwasy omega-3 należą do grupy tłuszczów, czyli związków zbudowanych głównie z atomów węgla, wodoru i tlenu, które pełnią funkcje energetyczne i strukturalne. W obrębie omega-3 najważniejsze są trzy formy: ALA (kwas alfa-linolenowy), EPA (kwas eikozapentaenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy), różniące się długością łańcucha węglowego i liczbą wiązań podwójnych, a co za tym idzie, również funkcjami. Kwasy tłuszczowe omega-3, zwłaszcza długołańcuchowe EPA i DHA, są szeroko badane pod kątem wpływu na zdrowie serca.

1. Budowa kwasów omega-3
2. Zróżnicowanie omega-3
3. Badania nad omega-3
4. Zaburzenia zdrowia serca
5. Omega-3 a serce

Budowa kwasów omega-3

Biologicznie aktywne tłuszcze występują głównie w formie trójglicerydów, które składają się z jednej cząsteczki glicerolu i trzech reszt kwasów tłuszczowych. Kwasy tłuszczowe mogą być nasycone (bez podwójnych wiązań) lub nienasycone (z co najmniej jednym podwójnym wiązaniem). Omega-3 to rodzaj wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, które charakteryzują się obecnością pierwszego podwójnego wiązania przy trzecim atomie węgla od końca metylowego cząsteczki (tzw. omega).

Ich struktura, długi łańcuch węglowy z kilkoma wiązaniami podwójnymi, nadaje im elastyczność i wpływa na płynność błon komórkowych. Kwas alfa-linolenowy (ALA) ma 18 atomów węgla i 3 wiązania podwójne, kwas eikozapentaenowy (EPA) ma 20 atomów węgla i 5 wiązań podwójnych, natomiast kwas dokozaheksaenowy (DHA) składa się z 22 atomów węgla i zawiera 6 wiązań podwójnych.

Zróżnicowanie omega-3

Choć kwasy tłuszczowe omega-3 obejmują zarówno kwas alfa-linolenowy (ALA), jak i długołańcuchowe pochodne EPA (kwas eikozapentaenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy), to jednak właśnie EPA i DHA dominują w badaniach klinicznych i eksperymentalnych jako najbardziej aktywne biologicznie formy o największym znaczeniu fizjologicznym.

Wynika to przede wszystkim z ich bezpośredniego udziału w szlakach przeciwzapalnych, neuroprotekcyjnych oraz strukturalnych, zwłaszcza w kontekście funkcjonowania mózgu, siatkówki oka i błon komórkowych. Chociaż ALA może być przekształcany w EPA i DHA w organizmie człowieka, to proces ten zachodzi z bardzo niską wydajnością, sięgającą zaledwie kilku procent, co ogranicza jego znaczenie jako efektywnego źródła tych kwasów.

Badania nad omega-3

EPA i DHA występują głównie w tłustych rybach morskich, olejach rybnych i krylowych, natomiast ALA pochodzi przede wszystkim z produktów roślinnych, takich jak siemię lniane, nasiona chia, orzechy włoskie i ich oleje. Dostarczanie EPA i DHA w codziennej diecie bywa problematyczne z kilku powodów: ryby nie są powszechnie spożywane w wielu krajach z uwagi na smak, zapach, cenę, ograniczoną dostępność czy obawy dotyczące zanieczyszczeń środowiskowych, a także ze względu na alergie pokarmowe i preferencje wegetariańskie lub wegańskie.

"Niski poziom kwasów tłuszczowych omega-3 wiąże się z problemami ze snem u dzieci i obturacyjnym bezdechem sennym u dorosłych. Niski poziom DHA jest również powiązany z niższym poziomem hormonu melatoniny, który pomaga zasnąć." Agata Bugorska - Szkoleniowiec IFAA

Między innymi właśnie dlatego badania interwencyjne i kliniczne koncentrują się głównie na EPA i DHA. Łatwiej jest je standaryzować, precyzyjnie dawkować i poddawać kontroli jakości, co czyni je znacznie wygodniejszymi i bardziej wiarygodnymi z punktu widzenia badań naukowych. ALA w przeciętnej diecie pojawia się częściej, przez co trudniej wyizolować efekty wynikające z dodatkowej suplementacji.

Zaburzenia zdrowia serca

Do najczęstszych zaburzeń zdrowia serca należą choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, zaburzenia rytmu oraz wady zastawek. Choroba niedokrwienna rozwija się na skutek miażdżycy, czyli zwężenia tętnic wieńcowych przez złogi lipidowe i stany zapalne, co ogranicza dopływ tlenu do mięśnia sercowego. Nadciśnienie tętnicze często wynika z nieprawidłowej diety, nadmiernego spożycia soli, otyłości, braku aktywności fizycznej i przewlekłego stresu, prowadząc z czasem do uszkodzenia naczyń i przerostu lewej komory serca.

Problem i konsekwencje niewydolności serca

Niewydolność serca, czyli stan, w którym serce nie jest w stanie pompować odpowiedniej ilości krwi, może być konsekwencją nieleczonego nadciśnienia, zawału, kardiomiopatii lub wad strukturalnych. Zaburzenia rytmu, takie jak migotanie przedsionków, często są powiązane z wiekiem, nadciśnieniem, przebytymi chorobami serca lub zaburzeniami elektrolitowymi. Wady zastawek, zarówno wrodzone, jak i nabyte, mogą być skutkiem infekcji, chorób autoimmunologicznych lub procesów zwyrodnieniowych, prowadząc do upośledzenia przepływu krwi i przeciążenia serca.

Ogólne zalecenia odnośnie dawkowania kwasów omega-3 w diecie w zależności od stanu zdrowia.

Omega-3 a serce

W analizach obejmujących dziesiątki badań z udziałem setek tysięcy uczestników wykazano, że suplementacja EPA i DHA może w zmniejszać ryzyko śmiertelności z powodu choroby wieńcowej i liczby incydentów wieńcowych, choć nie wpływa znacząco na ogólną śmiertelność, udary, ani częstość arytmii. Wyższe stężenia omega-3 w krwi, zwłaszcza EPA i DHA, były istotnie związane z niższym ryzykiem występowania choroby niedokrwiennej serca (CHD) w badaniach prospektywnych i retrospektywnych, a pacjenci z CHD mieli niższe poziomy tych kwasów w porównaniu do zdrowych osób.

Indeks Omega-3

Szczególne znaczenie ma tzw. Indeks Omega-3, czyli procentowy udział EPA i DHA w erytrocytach, który przy wartościach poniżej 4% wiązał się z najwyższym ryzykiem zgonu z przyczyn sercowych, natomiast wartości powyżej 8% korelowały z redukcją tego ryzyka nawet o 30%.

Niższe tętno dzięki Omega-3

Omega-3, zwłaszcza DHA, wykazują także działanie chronotropowe ujemne, obniżając spoczynkowe tętno średnio o ok. 2–3 uderzenia na minutę, co ma znaczenie prognostyczne w kontekście śmiertelności sercowo-naczyniowej. U pacjentów z niewydolnością serca wykazano, że suplementacja EPA i DHA może obniżać poziomy cytokin prozapalnych, takich jak TNF-α i IL-6. Omega-3 mogą także poprawiać funkcję śródbłonka, czego dowodem jest istotne zwiększenie wskaźnika rozszerzalności naczyń (FMD) u pacjentów z CHD po suplementacji.

Niższe ciśnienie i mniejsze ryzyko incydentów 

W badaniach populacyjnych oraz interwencyjnych z udziałem osób z nadciśnieniem i hiperlipidemią wykazano również umiarkowane, zależne od dawki obniżenie ciśnienia tętniczego oraz stężenia triglicerydów, szczególnie przy dawkach EPA+DHA przekraczających 2 g dziennie. Z kolei ALA, jako roślinna forma omega-3, wykazuje w badaniach znacznie słabszy i mniej powtarzalny wpływ na ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych, a jego podaż, choć potencjalnie związana z nieznaczną redukcją arytmii, nie wpływa istotnie na śmiertelność ogólną, ani sercowo-naczyniową.

Źródła:

• Abdelhamid, A. S., Brown, T. J., Brainard, J. S., Biswas, P., Thorpe, G. C., Moore, H. J., Deane, K. H., Summerbell, C. D., Worthington, H. V., Song, F., & Hooper, L. (2020). Omega-3 fatty acids for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease. The Cochrane database of systematic reviews, 3(3), CD003177. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003177.pub5
• Xiao, Y., Chen, Y., Pietzner, A., Elbelt, U., Fan, Z., & Weylandt, K. H. (2024). Circulating Omega-3 Polyunsaturated Fatty Acids Levels in Coronary Heart Disease: Pooled Analysis of 36 Observational Studies. Nutrients, 16(11), 1610. https://doi.org/10.3390/nu16111610
• Harris, W. S., Del Gobbo, L., & Tintle, N. L. (2017). The Omega-3 Index and relative risk for coronary heart disease mortality: Estimation from 10 cohort studies. Atherosclerosis, 262, 51–54. https://doi.org/10.1016/j.atherosclerosis.2017.05.007
• Prokopidis, K., Therdyothin, A., Giannos, P., Morwani-Mangnani, J., Ferentinos, P., Mitropoulos, A., & Isanejad, M. (2023). Does omega-3 supplementation improve the inflammatory profile of patients with heart failure? a systematic review and meta-analysis. Heart failure reviews, 28(6), 1417–1425. https://doi.org/10.1007/s10741-023-10327-0
• Wang, T., Zhang, X., Zhou, N., Shen, Y., Li, B., Chen, B. E., & Li, X. (2023). Association Between Omega-3 Fatty Acid Intake and Dyslipidemia: A Continuous Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association, 12(11), e029512. https://doi.org/10.1161/JAHA.123.029512
• Zhang, X., Ritonja, J. A., Zhou, N., Chen, B. E., & Li, X. (2022). Omega-3 Polyunsaturated Fatty Acids Intake and Blood Pressure: A Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association, 11(11), e025071. https://doi.org/10.1161/JAHA.121.025071
• Hidayat, K., Yang, J., Zhang, Z., Chen, G. C., Qin, L. Q., Eggersdorfer, M., & Zhang, W. (2018). Effect of omega-3 long-chain polyunsaturated fatty acid supplementation on heart rate: a meta-analysis of randomized controlled trials. European journal of clinical nutrition, 72(6), 805–817. https://doi.org/10.1038/s41430-017-0052-3
• Ibrahim Mohialdeen Gubari M. (2024). Effect of omega-3 fatty acid supplementation on markers of inflammation and endothelial function in patients with chronic heart disease: A systematic review and meta-analysis. Cellular and molecular biology (Noisy-le-Grand, France), 70(6), 171–177. https://doi.org/10.14715/cmb/2024.70.6.26