Macierzanka - właściwości, działanie i zastosowanie

W polskim słownictwie nazwa ziela macierzanki najczęściej odnosi się do niektórych dziko rosnących gatunków pochodzących z rodzaju Thymus. Rodzaj ten obejmuje wiele gatunków i lokalnych form o podobnym wyglądzie, ale niejednakowym aromacie i składzie chemicznym, dlatego pod wspólną nazwą potrafią kryć się rośliny o wyraźnie różnych cechach. Pod nazwą macierzanki najczęściej pojawiają się macierzanka piaskowa (Thymus serpyllum) i macierzanka zwyczajna, nazywana też macierzanką jajowatą (Thymus pulegioides).

1. Właściwości estetyczne macierzanki
2. Macierzanka a tymianek
3. Inne macierzanki
4. Zastosowanie macierzanki
5. Napar czy ekstrakt?

Właściwości estetyczne macierzanki

Macierzanka to niska, rozrastająca się na dużych powierzchniach roślina, tworząca nieregularne kępki, które przybierają formę ozdobnych dywanów. Jej pędy są cienkie, delikatnie zdrewniałe u nasady i łatwo się rozgałęziają, dzięki czemu dają efekt dużego zagęszczenia. Liście są drobne, zwykle owalne lub eliptyczne, osadzone naprzeciwlegle na łodyżkach. Najbardziej dekoracyjny charakter mają kwiaty, bo pojawiają się licznie i potrafią niemal przykryć zieleń liści. Są małe, zebrane w zwarte główki lub krótkie kłosy na końcach pędów. Kolor zależy od gatunku i odmiany, ale najczęściej widać odcienie różu i fioletu, czasem jaśniejsze, prawie liliowe.

Macierzanka piaskowa występuje głównie na suchych, piaszczystych i dobrze nasłonecznionych siedliskach, takich jak wrzosowiska oraz skraje borów sosnowych. Jej zasięg obejmuje dużą część Europy oraz wybrane obszary Azji. Jej kwiaty są drobne, zwykle różowo-fioletowe, zebrane w zwarte główki i pojawiają się nisko, blisko podłoża. Macierzanka zwyczajna częściej rośnie na łąkach, przydrożach i obrzeżach lasów, także na glebach mniej piaszczystych, i jest szeroko rozpowszechniona w Polsce oraz w wielu regionach Europy. W tym przypadku kwiaty pojawiają się wyżej, na bardziej wzniesionych pędach, ponad kępką liści.

Macierzanka a tymianek

Macierzanka i tymianek należą do tego samego rodzaju Thymus, ale w polskim języku te nazwy zwykle odnoszą się do nieco innych roślin i sposobów użycia. Macierzanką najczęściej nazywa się dziko rosnące gatunki, głównie macierzankę piaskową (Thymus serpyllum) oraz macierzankę zwyczajną, zwaną też jajowatą (Thymus pulegioides). To rośliny niskie, „pełzające” lub tworzące kępki, spotykane na suchych i słonecznych, ale przede wszystkim dzikich stanowiskach. Tymianek, o którym mówi się najczęściej w kontekście kulinarnym, to tymianek pospolity (Thymus vulgaris), czyli gatunek częściej uprawiany, niż spotykany na dziko.

"Przygotowując obfity obiad, spróbuj dodać do niego odrobinę świeżego lub suszonego ziela tymianku. Nada to posiłkowi wyjątkowy smak i aromat, ale też wpłynie pozytywnie na jego inne walory." Łukasz Domeracki - Dietetyk

Tymianek pospolity zwykle rośnie bardziej wzniesiony i tworzy zwartą, krzaczastą kępkę z wyraźniej zdrewniałymi pędami. Liście są na ogół węższe i bardziej skórzaste, niż w innych macierzankach, a dodatkowo mogą mieć podwinięte brzegi. Popularnością w rolnictwie cieszy się głównie dlatego, że jest bardziej wyrównany w smaku i łatwiejszy do standaryzowania jako susz. To typowa przyprawa kuchenna do marynat, pieczeni, warzyw i sosów.

Inne macierzanki

Macierzanka wczesna (Thymus praecox) to gatunek, który w uprawie często wybiera się jako roślinę okrywową (szybko rozrasta się nisko przy ziemi). Jej zasięg obejmuje dużą część Europy, a istnieją też dane wskazujące na zasięg występowania obejmujący Turcję. Tworzy zwarte kobierce, które dobrze wypełniają przestrzeń między kamieniami i na obrzeżach rabat. Liście są drobne, a pędy gęsto rozgałęzione, dzięki czemu roślina wygląda równo i estetycznie nawet wtedy, gdy nie kwitnie.

Jej nazwa dobrze oddaje praktykę ogrodniczą, bo zwykle kwitnie wcześnie i dość obficie, a kwiaty pojawiają się w gęstych skupieniach, najczęściej w odcieniach różu i fioletu. W warunkach suchych i słonecznych zachowuje zwarty wygląd i dobrze znosi okresy mniejszej wilgotności, dlatego bywa sadzona na skarpach, w ogrodach żwirowych i w miejscach, gdzie inne rośliny szybko tracą formę.

Macierzanka Marschalla (Thymus marschallianus) jest rzadziej spotykana w codziennym użyciu, ale także należy do grupy gatunków przystosowanych do suchszych stanowisk. Występuje w południowej i środkowej Europie oraz w zachodniej i środkowej Azji. Często opisuje się ją jako roślinę o bardziej szaro-zielonym odcieniu, który daje wrażenie „przygaszonej” zieleni, dobrze pasującej do kompozycji z kamieniami i trawami. Częściej rośnie w kępkach, niż w formie dywanu. Kwitnie drobnymi kwiatami zebranymi na szczytach pędów, zwykle w tonach różowo-fioletowych, i podobnie jak inne macierzanki przyciąga owady zapylające.

Niektóre gatunki macierzanki (bez tymianku)

Zastosowanie macierzanki

Macierzanka w niektórych tradycjach kulinarnych ceniona jest jako przyprawa do dań cięższych i bardziej tłustych, bo jej aromat dobrze komponuje się ze smakiem mięs. Najlepiej dodawać ją pod koniec gotowania lub na kilka minut przed zdjęciem z ognia, żeby nie straciła zapachu i walorów kolorystycznych. Dobrze łączy się z czosnkiem, cebulą, liściem laurowym i majerankiem.

Napar czy ekstrakt?

Jeśli chodzi o uzyskanie jak największej ilości substancji bioaktywnych, to macierzankę najlepiej stosować jako ekstrakt, napary charakteryzują się niższym stopniem przenikania antyoksydantów do roztworu. Macierzanki zawierają olejek eteryczny z fenolami monoterpenowymi, głównie tymolem i karwakrolem, oraz innymi terpenami. Dostarczają też polifenoli, m.in. kwasu rozmarynowego, flawonoidów i garbników

Zwykle zalewa się 1-2 łyżeczki suszonego ziela (około 1-2 g) szklanką gorącej wody, parzy 10-15 minut i pije 1-3 razy dziennie. Niekiedy można też napar wykorzystać jako płukanka do gardła. Olejku z macierzanki nie traktuje się jak naparu, stosuje się go głównie zewnętrznie po rozcieńczeniu, zwykle w stężeniu około 0,5-2% w oleju bazowym. 

Źródła: 

• Hassanpour, H., Mojtahed, M., Fallah, A. A., & Jafari, T. (2024). Lamiaceae plants improve serum cholesterol, triglyceride, and LDL in patients with metabolic syndrome: A systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Food science & nutrition, 12(11), 8525–8539. https://doi.org/10.1002/fsn3.4451
• Taghouti, M., , Martins-Gomes, C., , Schäfer, J., , Félix, L. M., , Santos, J. A., , Bunzel, M., , Nunes, F. M., , & Silva, A. M., (2018). Thymus pulegioides L. as a rich source of antioxidant, anti-proliferative and neuroprotective phenolic compounds. Food & function, 9(7), 3617–3629. https://doi.org/10.1039/c8fo00456k
• Afonso, A. F., Pereira, O. R., & Cardoso, S. M. (2020). Health-Promoting Effects of Thymus Phenolic-Rich Extracts: Antioxidant, Anti-Inflammatory and Antitumoral Properties. Antioxidants (Basel, Switzerland), 9(9), 814. https://doi.org/10.3390/antiox9090814
• Jalil, B., Pischel, I., Feistel, B., Suarez, C., Blainski, A., Spreemann, R., Roth-Ehrang, R., & Heinrich, M. (2024). Wild thyme (Thymus serpyllum L.): a review of the current evidence of nutritional and preventive health benefits. Frontiers in nutrition, 11, 1380962. https://doi.org/10.3389/fnut.2024.1380962