Nadwaga a otyłość – czym się różnią?

W ostatnich dekadach coraz większą uwagę poświęca się temu, jak zmieniająca się masa ciała może wpływać na zdrowie człowieka. Coraz dokładniejsze badania populacyjne pozwalają śledzić szerokie tendencje związane z tym zjawiskiem. Wraz z rozwojem metod oceny stanu odżywienia pojawiły się narzędzia, które pomagają porównywać duże grupy ludzi pod kątem nadwagi i otyłości. Jednocześnie coraz częściej podkreśla się, że ich interpretacja wymaga spojrzenia na szerszy kontekst biologiczny.

1. Charakterystyka i historia BMI
2. Zasady klasyfikacji BMI
3. Wyjątki w obliczaniu BMI
4. Różnice między nadwagą a otyłością - wpływ na organizm
5. Sposoby na nadwagę i otyłość

Charakterystyka i historia BMI

Wskaźnik BMI został opracowany w pierwszej połowie XIX wieku przez belgijskiego statystyka i matematyka A. Queteleta, który około lat 30. XIX wieku prowadził szeroko zakrojone badania nad „przeciętną budową człowieka”. Jego celem nie było stworzenie narzędzia medycznego do oceny zdrowia jednostki, lecz opisanie masy ciała w populacji w sposób statystyczny.

BMI oblicza się poprzez podzielenie masy ciała wyrażonej w kilogramach przez kwadrat wzrostu podany w metrach, co daje prosty wynik liczbowy, który pozwala określić relację między tymi dwoma parametrami. Dopiero w latach 70. XX wieku, kiedy epidemiologia zaczęła intensywnie badać otyłość jako rosnący problem zdrowotny, BMI przyjęto jako szybkie narzędzie do klasyfikowania masy ciała w analizach populacyjnych, ponieważ był łatwy do obliczenia i stosunkowo dobrze korelował z ilością tkanki tłuszczowej u przeciętnego dorosłego.

Zasady klasyfikacji BMI

Skala BMI opiera się na ustalonych przedziałach liczbowych, które pozwalają określić, jak masa ciała danej osoby wypada w stosunku do jej wzrostu, przy czym progi te zostały przyjęte głównie do oceny populacji dorosłych.

Od niedowagi do otyłości

Za wartość poniżej 18,5 uznaje się zakres niedowagi, który może sugerować problemy z niedożywieniem. Wyniki od 18,5 do 24,9 traktowane są jako zakres uznawany za prawidłowy, ponieważ u większości dorosłych w tym przedziale ryzyko chorób związanych z masą ciała jest najmniejsze.

Przedział od 25,0 do 29,9 oznacza nadwagę i wiąże się z pierwszym wyraźnym wzrostem ryzyka zaburzeń metabolicznych.

Wartości równe lub wyższe niż 30,0 określa się jako otyłość, która została dodatkowo podzielona na trzy stopnie, aby łatwiej ocenić nasilenie problemu: stopień I obejmuje zakres 30,0-34,9, stopień II mieści się między 35,0 a 39,9, natomiast wartości 40,0 i wyższe określane są jako otyłość III stopnia.

Ograniczenia

Taki podział pełni przede wszystkim funkcję epidemiologiczną i ułatwia badanie trendów zdrowotnych w dużych grupach ludzi, jednak nie uwzględnia różnic w budowie ciała, poziomie tkanki tłuszczowej, masy mięśniowej czy, wieku.

Wyjątki w obliczaniu BMI

Wśród sportowców ograniczenia BMI widać szczególnie wyraźnie, bo duża masa mięśniowa mocno podnosi wartość wskaźnika, nawet jeśli poziom tkanki tłuszczowej jest bardzo niski. Zawodnik o wzroście 1,80 m i masie 90 kg osiąga około 27,8 kg/m², co sugerowałoby nadwagę, choć jego organizm funkcjonuje zupełnie inaczej niż wynikałoby to z takiego wyniku. Różnica jest jeszcze bardziej widoczna, gdy porówna się go z osobą o tym samym wzroście i masie 78 kg, której BMI wynosi około 24,1 kg/m², a niższy wynik może wynikać nie z lepszej formy, lecz z większego otłuszczenia i mniejszej masy mięśniowej.

Podobny efekt obserwuje się u niższych, ale bardzo umięśnionych zawodników, gdzie 78 kg przy 1,70 m daje około 27,0 kg/m², mimo wyraźnej przewagi beztłuszczowej masy ciała. Prosta zależność między masą a wzrostem nie odzwierciedla więc sportowej budowy i nie pozwala ocenić faktycznego stanu organizmu. U dzieci również nie stosuje się stałych progów BMI, ponieważ ich rozwój przebiega dynamicznie, dlatego korzysta się z siatek centylowych dostosowanych do wieku i płci.

Różnice między nadwagą a otyłością - wpływ na organizm

W dużych analizach populacyjnych widać, że gdy masa ciała zaczyna przekraczać zakres uznawany za prawidłowy, organizm stopniowo reaguje narastającymi obciążeniami. Już przy nadwadze częściej pojawia się podwyższone ciśnienie, gorszy profil lipidowy i wyższy poziom glukozy, a w otyłości te problemy stają się wyraźniejsze i bardziej uporczywe.

Serce i naczynia także odczuwają te zmiany, bo nadwaga zwiększa ryzyko choroby wieńcowej i udaru, natomiast otyłość jeszcze je potęguje, szczególnie gdy utrzymuje się przez wiele lat.

W przypadku nowotworów zależność również narasta stopniowo, osoby z nadwagą częściej chorują na niektóre typy raka, a przy otyłości lista zagrożeń się rozszerza i obejmuje między innymi nowotwory jelita grubego, piersi po menopauzie, trzustki, czy nerki.

Układ ruchu także reaguje na większą masę ciała, ponieważ nadwaga szybciej obciąża kolana i biodra, a otyłość sprzyja szybszemu rozwojowi zwyrodnień, co wynika zarówno z ciężaru działającego na stawy, jak i ze stanu zapalnego towarzyszącego nadmiarowi tkanki tłuszczowej. Podobne zależności dotyczą snu, wątroby i układu pokarmowego, bo wraz ze wzrostem BMI częściej obserwuje się bezdech senny, stłuszczenie wątroby, refluks, czy kamicę żółciową, a w otyłości problemy te zwykle stają się bardziej nasilone.

Przykładowe wskaźniki BMI

Sposoby na nadwagę i otyłość

Zmiany w odżywianiu

W postępowaniu z nadwagą i otyłością warto najpierw obliczyć BMI, aby określić punkt wyjścia, następnie wyliczyć zapotrzebowanie energetyczne i dopiero na tej podstawie ustalić umiarkowany deficyt kaloryczny możliwy do utrzymania przez dłuższy czas. Istotne jest również zadbanie o odpowiednią podaż białka, zwykle około 1,2-2,0 g na kilogram masy ciała, co sprzyja lepszemu nasyceniu i pomaga chronić tkankę mięśniową w trakcie redukcji.

Suplementy 

W przeglądach wyników badań z udziałem oceniono też działanie suplementów, które mogą wspierać przebieg odchudzania. L-karnityna należy do najlepiej przebadanych i jej stosowanie bywa łączone ze spadkiem masy ciała i tkanki tłuszczowej, szczególnie u osób z nadwagą lub otyłością. Podobne  efekty opisywano dla kofeiny oraz ekstraktów z zielonej herbaty. Cennym dodatkiem jest też rozpuszczalny błonnik, który może pomagać w kontroli apetytu i stabilizacji glikemii oraz może zwiększać ilość spalanych dziennie kalorii.

Źródła:

• Dwivedi, A. K., Dubey, P., Cistola, D. P., & Reddy, S. Y. (2020). Association Between Obesity and Cardiovascular Outcomes: Updated Evidence from Meta-analysis Studies. Current cardiology reports, 22(4), 25. https://doi.org/10.1007/s11886-020-1273-y
• Aune D, Sen A, Prasad M, Norat T, Janszky I, Tonstad S et al. BMI and all cause mortality: systematic review and non-linear dose-response meta-analysis of 230 cohort studies with 3.74 million deaths among 30.3 million participants BMJ 2016; 353:i2156 doi:10.1136/bmj.i2156
• Chen, J., Ke, K., Liu, Z., Yang, L., Wang, L., Zhou, J., & Dong, Q. (2023). Body Mass Index and Cancer Risk: An Umbrella Review of Meta-Analyses of Observational Studies. Nutrition and cancer, 75(4), 1051–1064. https://doi.org/10.1080/01635581.2023.2180824