Niedobór witaminy B12 - przyczyny, objawy

Witamina B12, znana też jako kobalamina, należy do grupy witamin rozpuszczalnych w wodzie i jest jedną z najbardziej złożonych pod względem budowy chemicznej cząsteczek w tej grupie. Istotnymi źródłem witaminy B12 są wyłącznie produkty pochodzenia zwierzęcego, nie syntetyzują jej rośliny, czy grzyby. Niedobór witaminy B12 jest częstym problemem zdrowotnym, ale jego częstość występowania bardzo różni się między krajami. Stan niedoboru zaburza pracę wiele układów w organizmie i może prowadzić do poważnych zaburzeń zdrowotnych.

1. Formy chemiczne witaminy B12
2. Występowanie witaminy B12
3. Przyczyny niedoborów B12 na świecie
4. Objawy i skutki niedoboru witaminy B12
5. Suplementacja witaminą B12 

Formy chemiczne witaminy B12

W organizmie człowieka witamina B12 występuje w kilku aktywnych postaciach, z których najważniejsze to metylokobalamina i 5’-deoksyadenozylokobalamina.

Metylokobalamina uczestniczy w reakcji przekształcania aminokwasu homocysteiny (potencjalnie szkodliwy przy nadmiarze) w inny aminokwas, metioninę (bardziej potrzebny organizmowi, niż homocysteina). Ma to znaczenie dla syntezy DNA (materiału genetycznego), białek i prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego, a nawet ochrony układu sercowo-naczyniowego.

5’-deoksyadenozylokobalamina, druga forma występuje głównie w mitochondriach, czyli tam, gdzie w komórkach organizmu produkowana jest energia. Bierze udział w przemianach kwasów tłuszczowych i aminokwasów. Oprócz tych aktywnych form istnieją też pochodne stosowane w suplementach lub lekach, takie jak cyjanokobalamina i hydroksykobalamina, które w organizmie przekształcają się w aktywne formy biologiczne.

Występowanie witaminy B12

Witamina B12 jest magazynowana przede wszystkim w wątrobie, w mniejszych ilościach w nerkach, mięśniach i szpiku kostnym, a jej zapasy mogą wystarczyć nawet na kilka lat. Wchłanianie kobalaminy odbywa się w jelicie cienkim po utworzeniu połączenia z tzw. czynnikiem wewnętrznym (ang. intrinsic factor) w żołądku.

Najwięcej witaminy B12 zawierają podroby (wątroba, nerki), czerwone mięso, ryby (zwłaszcza makrela, łosoś, tuńczyk, śledź i sardynki), owoce morza (małże, ostrygi), a także jaja i produkty mleczne. W formie farmaceutycznej witamina B12 może być podawana doustnie, podjęzykowo lub w zastrzykach, a każda z metod ma podobną skuteczność przy prawidłowym wchłanianiu.

Przyczyny niedoborów B12 na świecie

W krajach o wysokich dochodach, gdzie dieta jest bogata w produkty zwierzęce i dostępna jest żywność wzbogacana, niedobory występują rzadziej. W Stanach Zjednoczonych niski poziom witaminy B12 obserwuje się u około 3-4 procent dorosłych, a łagodny niedobór u około 12 procent. W Wielkiej Brytanii u kobiet w wieku rozrodczym stężenie B12 poniżej 150 pmol/l stwierdza się u około 12 procent, mimo że ogólna podaż witaminy w populacji jest uznawana za wystarczającą.

W grupach eliminujących produkty pochodzenia zwierzęcego, takich jak wegetarianie i weganie, niedobory są znacznie częstsze. W dużej analizie brytyjskich naukowców niemal połowa niesuplementujących wegan miała stężenia B12 wskazujące na niedobór. W Indiach, gdzie spożycie mięsa i nabiału jest niskie, analizy pokazują najwyższe wartości na świecie, bowiem od około 30 do nawet 50 procent dorosłych może mieć niedobór.

W Ameryce Łacińskiej częstość waha się szeroko, od kilku do ponad 30 procent, a w Afryce Subsaharyjskiej w badaniach kobiet w ciąży i dzieci szkolnych wynosi zwykle 20-30 procent. Na Bliskim Wschodzie, dokładniej w Libanie, w 2024 roku niski lub graniczny poziom B12 stwierdzono łącznie u ponad 60 procent dorosłych. U osób starszych na całym świecie niedobory są również częste i dotyczą od 10 do 15 procent populacji, co wiąże się z pogorszonym wchłanianiem i stosowaniem leków obniżających wydzielanie kwasu żołądkowego, który jest potrzebny w przyswajaniu. 

Szacunkowa zawartość witaminy B12 w kilku jej źródłach

Objawy i skutki niedoboru witaminy B12

Niedokrwistość

Najbardziej bezpośrednim skutkiem niedoboru witaminy B12 jest rozwój niedokrwistości, ponieważ bez niej szpik kostny nie potrafi wytwarzać prawidłowych krwinek czerwonych. Pojawia się wtedy zmęczenie, osłabienie, zawroty głowy, bladość skóry i duszność przy wysiłku. W miarę pogłębiania się deficytu dochodzi również do zmian w układzie nerwowym.

Układ nerwowy

Witamina B12 jest bowiem niezbędna do budowy osłonki mielinowej, która chroni włókna nerwowe i wzmacnia sygnały. Jej brak może powodować drętwienie dłoni i stóp, zaburzenia równowagi, problemy z koordynacją, upośledzenie czucia, spowolnienie myślenia, kłopoty z pamięcią i pogorszenie nastroju. W ciężkich przypadkach rozwijają się objawy przypominające demencję lub depresję.

Pozostałe konsekwencje

Niedobór B12 u kobiet w ciąży może negatywnie wpływać na rozwój płodu, zwiększając ryzyko wad cewy nerwowej i niskiej masy urodzeniowej dziecka. Do skutków pośrednich zalicza się wzrost stężenia homocysteiny, która gromadzi się w organizmie, gdy brakuje witaminy B12 potrzebnej do jego przetwarzania. Zbyt wysoki poziom homocysteiny uszkadza ściany naczyń krwionośnych, nasila stany zapalne i może prowadzić do miażdżycy, choroby wieńcowej oraz udarów mózgu.

Suplementacja witaminą B12 

Sposób uzupełniania niedoboru witaminy B12 zależy od przyczyny powstania, stopnia deficytu oraz zdolności organizmu do jej wchłaniania. W przypadkach, gdy niedobór wynika z niedostatecznej podaży w diecie, na przykład u wegan lub osób jedzących bardzo mało produktów odzwierzęcych, wystarczające jest zwykle regularne przyjmowanie suplementów doustnych lub spożywanie żywności wzbogacanej.

W takich sytuacjach stosuje się najczęściej cyjanokobalaminę lub metylokobalaminę w dawkach od 250 do 500 µg dziennie, które pozwalają na utrzymanie prawidłowego poziomu witaminy w surowicy. U osób z łagodnym niedoborem, ale zachowanym wchłanianiem jelitowym, skuteczne są również preparaty podjęzykowe, które częściowo omijają przewód pokarmowy i zapewniają dobrą biodostępność.

Gdy przyczyną niedoboru jest zaburzone wchłanianie, np. brak czynnika wewnętrznego, usunięcie części żołądka, choroby jelit czy długotrwałe stosowanie metforminy lub leków hamujących wydzielanie kwasu żołądkowego, konieczne jest podawanie witaminy B12 w zastrzykach. Najczęściej stosuje się hydroksykobalaminę lub cyjanokobalaminę w dawce 1000 µg, początkowo co kilka dni, potem co tydzień, a po wyrównaniu poziomu raz w miesiącu.

Źródła:

• Melaku, E. E., Urgie, B. M., Tilahun, A. T., Assefa, H. K., Abebe, A. A., & Tefera, A. S. (2024). Prevalence of vitamin B 12 deficiency and associated factors among primary school children: North East Ethiopia: multicenter cross-sectional study. Journal of health, population, and nutrition, 43(1), 82. https://doi.org/10.1186/s41043-024-00568-6
• Bjørke-Monsen, A. L., & Lysne, V. (2023). Vitamin B12 - a scoping review for Nordic Nutrition Recommendations 2023. Food & nutrition research, 67, 10.29219/fnr.v67.10257. https://doi.org/10.29219/fnr.v67.10257
• Sukumar, N., Adaikalakoteswari, A., Venkataraman, H., Maheswaran, H., & Saravanan, P. (2016). Vitamin B12 status in women of childbearing age in the UK and its relationship with national nutrient intake guidelines: results from two National Diet and Nutrition Surveys. BMJ open, 6(8), e011247. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2016-011247
• Hao, L., Ma, J., Zhu, J., Stampfer, M. J., Tian, Y., Willett, W. C., & Li, Z. (2007). Vitamin B-12 deficiency is prevalent in 35- to 64-year-old Chinese adults. The Journal of nutrition, 137(5), 1278–1285. https://doi.org/10.1093/jn/137.5.1278
• Fernandes, S., Oliveira, L., Pereira, A., Costa, M. D. C., Raposo, A., Saraiva, A., & Magalhães, B. (2024). Exploring Vitamin B12 Supplementation in the Vegan Population: A Scoping Review of the Evidence. Nutrients, 16(10), 1442. https://doi.org/10.3390/nu16101442