Niedoczynność i nadczynność tarczycy – przyczyny, objawy

Tarczyca jest jednym z kluczowych gruczołów w organizmie. Jej prawidłowa praca ma znaczenie dla funkcjonowania wszystkich tkanek, ponieważ hormony przez nią wydzielane są szeroko dystrybuowane. Zaburzenia działania tarczycy nie zawsze dają jednoznaczne objawy. Szybkie wykrycie zaburzeń pozwala na znaczne spowolnienie i złagodzenie ich przebiegu. Na czynność tego gruczołu wpływają zarówno procesy zachodzące w organizmie, jak i czynniki związane ze stylem życia oraz codziennymi nawykami.

1. Charakterystyka tarczycy
2. Działanie tarczycy
3. Działanie hormonów tarczycy
4. Przyczyny niedoczynności tarczycy
5. Objawy niedoczynności tarczycy
6. Przyczyny nadczynności tarczycy
7. Objawy nadczynności tarczycy
8. Żywienie a tarczyca

Charakterystyka tarczycy

Tarczyca to niewielki gruczoł dokrewny położony z przodu szyi, tuż poniżej krtani, który produkuje hormony uwalniane do krwi i dzięki temu może wpływać na pracę wielu narządów jednocześnie. W uproszczeniu działa jak „fabryka” hormonów, ale ma bardzo konkretną budowę: jej tkanka składa się głównie z pęcherzyków (follicles) wypełnionych koloidem, czyli gęstą substancją białkową stanowiącą magazyn surowca do produkcji hormonów. Komórki tworzące ścianę pęcherzyków nazywa się tyreocytami lub komórkami pęcherzykowymi i to one odpowiadają za wytwarzanie dwóch najważniejszych hormonów tarczycy: tyroksyny (T4) i trijodotyroniny (T3).

W tarczycy są też inne komórki, tzw. komórki C (parafolikulane), które wytwarzają kalcytoninę, hormon związany z gospodarką wapniową i obrotem kostnym, choć u ludzi jej znaczenie dla codziennej homeostazy bywa oceniane jako mniejsze niż rola hormonów tarczycy.

Działanie tarczycy

Hormony tarczycy, T4 i T3, powstają z udziałem jodu dostarczanego z dietą. Tarczyca pobiera jod z krwi, a następnie wykorzystuje go do wytworzenia hormonów, które są magazynowane w jej tkance i w odpowiednim momencie uwalniane do krwi. Dzięki temu hormony tarczycy mogą docierać do całego organizmu i wpływać na pracę wielu narządów.

Tarczyca produkuje głównie T4, który w innych tkankach może zostać przekształcony do bardziej aktywnej formy T3. Pracą tarczycy steruje mózg poprzez przysadkę, która wydziela TSH i reguluje ilość produkowanych hormonów w zależności od aktualnych potrzeb organizmu.

Działanie hormonów tarczycy

Na poziomie komórek hormony tarczycy działają jako sygnał, który wpływa na to, jakie białka są wytwarzane i jak szybko przebiegają procesy metaboliczne. Dzieje się to głównie przez receptory w jądrze komórkowym, które po związaniu aktywnej formy hormonu (T3) regulują pracę genów w wielu tkankach. Dlatego hormony tarczycy mają istotny związek z tempem przemiany energii, funkcjonowaniem układu nerwowego, serca i naczyń, przewodu pokarmowego oraz skóry, a u dzieci także z prawidłowym wzrostem i rozwojem.

Przyczyny niedoczynności tarczycy

Niedoczynność tarczycy najczęściej wynika z tego, że tarczyca produkuje zbyt mało hormonów, a w praktyce klinicznej najczęstszą przyczyną bywa przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (choroba Hashimoto), w którym układ odpornościowy stopniowo uszkadza tkankę gruczołu. W populacjach z niedostateczną podażą jodu (np. wśród ludzi zamieszkujących tereny górskie daleko od mórz) ważną przyczyną jest słaby dostęp do najlepszych źródeł.

W krajach z powszechnym jodowaniem soli częściej widuje się niedoczynność po leczeniu tarczycy, na przykład po terapii radiojodem przy nowotworach, która celowo niszczy część jej tkanki, albo po operacyjnym usunięciu całego gruczołu lub jego fragmentu. Niedoczynność może pojawić się również w trakcie stosowania niektórych leków, które wpływają na pracę tarczycy i utrudniają jej produkcję hormonów, takich jak leki stosowane w zaburzeniach rytmu serca, czy w psychiatrii.

Objawy niedoczynności tarczycy

Objawy niedoczynności tarczycy bywają podstępne, narastają powoli i mogą przypominać objawy innych chorób. Często należą do nich zmęczenie i senność, uczucie spowolnienia ruchów, gorsza tolerancja zimna, przyrost masy ciała mimo braku wyraźnych zmian w diecie, zaparcia, suchość skóry, ochrypnięcie lub zmiana barwy głosu. Zauważono też, że obraz kliniczny potrafi się różnić między osobami i zależy m.in. od wieku i płci. Część dolegliwości może nakładać się na inne częste problemy zdrowotne, co dodatkowo utrudnia diagnostykę opartą o objawy.

"Nawet jeśli do tej pory nie chorowałaś, to przynajmniej raz w roku powinnaś zrobić badania, a jeśli chorujesz, to z pewnością robisz je częściej. Leczenie można także wesprzeć witaminą D, jodem i selenem, ale pamiętaj, że lepiej skonsultować dawki z lekarzem." Agata Bugorska - Dietetyk

Przyczyny nadczynności tarczycy

Nadczynność tarczycy oznacza stan, w którym hormonów tarczycy jest za dużo, a najczęstszą przyczyną bywa choroba Gravesa-Basedowa, czyli autoimmunologiczne pobudzenie tarczycy do nadmiernej pracy. Do częstych przyczyn należą również tzw. guzki autonomiczne, w tym wole guzkowe toksyczne lub gruczolak toksyczny, które mogą produkować hormony niezależnie od fizjologicznej kontroli organizmu. Inną grupą są stany zapalne tarczycy z fazą „wyrzutu” hormonów do krwi (tyreotoksykoza), gdzie problemem nie jest stała nadprodukcja, tylko przejściowe uwalnianie hormonów z uszkodzonej tkanki.

Objawy nadczynności tarczycy

Objawy nadczynności zwykle wynikają z przyspieszenia metabolizmu i pobudzenia układów krążeniowo-naczyniowego oraz nerwowego. Pojawiają się: kołatania serca, uczucie niepokoju i rozdrażnienie, trudności ze snem, drżenie rąk, nadmierna potliwość i gorsza tolerancja ciepła, a także niezamierzona utrata masy ciała mimo zachowanego lub większego apetytu. Zdarzają się też problemy z wypróżnianiem, w tym luźniejsze stolce lub biegunka oraz osłabienie mięśni, zwłaszcza przy wysiłku.

W badaniu fizykalnym wyczuwalne może być powiększenie tarczycy, a dodatkowo zaobserwować można przyspieszoną akcję serca. W chorobie Gravesa-Basedowa mogą wystąpić charakterystyczne zmiany oczne, takie jak „wytrzeszcz” lub wrażenie szeroko otwartych oczu.

Objawy niedoczynności i nadczynności tarczycy

Żywienie a tarczyca

Żywieniowe wsparcie tarczycy opiera się głównie na zapewnieniu stałej, ale nie nadmiernej podaży jodu, bo jest on potrzebny do wytwarzania hormonów T4 i T3. Ważny jest też kolejny mikropierwiastek, selen, bo tarczyca wykorzystuje selenoproteiny m.in. do ochrony przed stresem oksydacyjnym i do przemian hormonów. Nie warto pomijać żelaza, ponieważ jego niedobór osłabia pracę peroksydazy tarczycowej, czyli enzymu biorącego udział w syntezie hormonów. Skrajne ograniczenie kalorii i długie okresy bardzo niskiej podaży energii również są wiązane z obniżeniem poziomu T3.

Źródła:

• Taylor, P. N., Medici, M. M., Hubalewska-Dydejczyk, A., & Boelaert, K. (2024). Hypothyroidism. Lancet (London, England), 404(10460), 1347–1364. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(24)01614-3
• Lee, S. Y., & Pearce, E. N. (2023). Hyperthyroidism: A Review. JAMA, 330(15), 1472–1483. https://doi.org/10.1001/jama.2023.19052