Retinol - co to jest? Jak stosować?

Retinol to jedna z form witaminy A, czyli związku chemicznego niezbędnego dla ludzi. Należy do substancji rozpuszczalnych w tłuszczach, co oznacza, że nie łączy się z wodą, lecz dobrze rozpuszcza w olejach. W czystej postaci ma postać gęstego, żółtawego płynu o charakterystycznym zapachu. Jest bardzo wrażliwy na działanie światła, tlenu i wysokiej temperatury, dlatego łatwo traci swoje właściwości, jeśli nie jest odpowiednio zabezpieczony. Stosowany może być zarówno doustnie, jak i na skórę, jednak nie przez wszystkich.

1. Występowanie retinolu
2. Beta-karoten a retinol
3. Działanie retinolu
4. Skutki braku retinolu
5. Suplementacja retinolem
6. Stosowanie retinolu

Występowanie retinolu

Retinol występuje naturalnie w organizmie człowieka, gdzie stanowi jedną z podstawowych form witaminy A. Obecny jest głównie w wątrobie, która pełni funkcję magazynu tej witaminy, gromadząc ją w postaci estrów retinylowych. Mniejsze ilości retinolu znajdują się również w tkankach tłuszczowych, nerkach i płucach, a jego obecność można stwierdzić także w osoczu krwi, gdzie krąży związany z białkiem transportującym.

Organizm nie potrafi samodzielnie wytwarzać retinolu, dlatego musi go pozyskiwać z pożywienia. Występuje on wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak wątróbka, tłuste ryby, żółtka jaj, masło i pełnotłusty nabiał. W produktach roślinnych nie ma czystego retinolu, ale znajdują się związki zwane karotenoidami, przede wszystkim beta-karotenem, które organizm może przekształcać w witaminę A według własnych potrzeb.

Beta-karoten a retinol

Proces przekształcania beta-karotenu w retinol zachodzi w ścianie jelita cienkiego, gdzie enzymy rozkładają cząsteczkę beta-karotenu na dwie cząsteczki retinolu. Wydajność tego przekształcenia jest dość niska i zależy od wielu czynników, takich jak ilość tłuszczu w posiłku, stan zdrowia jelit, czy indywidualne różnice genetyczne. Z tego powodu wprowadzono specjalne przeliczniki, które pomagają określić, jaką ilość karotenoidów trzeba spożyć, aby uzyskać równowartość określonej dawki witaminy A.

Ile retinolu a ile beta-karotenu?

Obecnie stosuje się jednostkę o nazwie RAE (Retinol Activity Equivalents), w której 1 mikrogram retinolu odpowiada 12 mikrogramom beta-karotenu pochodzącego z żywności lub 24 mikrogramom innych karotenoidów przekształcanych w witaminę A, takich jak alfa-karoten, czy beta-kryptoksantyna. Oznacza to, że organizm musi przyjąć kilkanaście razy więcej beta-karotenu, niż retinolu, by uzyskać ten sam efekt biologiczny.

Wątroba wołowa -  bomba retinolu

Dla zobrazowania, 100 gramów wątróbki wołowej dostarcza przeciętnie około 9000-10000 mikrogramów retinolu, co znacznie przekracza dzienne zapotrzebowanie dorosłej osoby. Aby uzyskać taką samą ilość witaminy A z beta-karotenu, trzeba by zjeść około 1,2 kilograma surowej marchwi lub około kilograma gotowanego szpinaku.

Działanie retinolu

Retinol uczestniczy w procesach związanych z prawidłowym widzeniem, ponieważ stanowi składnik barwnika wzrokowego rodopsyny, niezbędnego do odbierania bodźców świetlnych w siatkówce oka. Jego obecność jest również potrzebna do utrzymania prawidłowego stanu nabłonków, czyli tkanek pokrywających powierzchnię skóry i błon śluzowych w drogach oddechowych, pokarmowych i moczowo-płciowych.

"Niedobory witaminy A mogą przyczyniać się do utrzymywania się zmian skórnych i stanu zapalnego. Zastosowanie suplementacji doustnej, jak i witaminy A w postaci kremu na miejsce zmian skórnych, uzupełnia swoje działanie." Tomasz Maciołek - Fizjoterapeuta i Dietetyk

Retinol odgrywa także rolę w regulacji podziałów i różnicowania komórek, co sprawia, że jest ważny dla wzrostu, rozwoju i regeneracji tkanek. Uczestniczy w utrzymaniu prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego oraz w procesach rozrodu, zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.

Skutki braku retinolu

Niedobór retinolu prowadzi do zaburzeń w wielu narządach i układach. Najwcześniejszym objawem jest pogorszenie widzenia po zmroku, określane jako tzw. kurza ślepota. Z czasem dochodzi do wysychania spojówek i rogówki, co może powodować ich uszkodzenia, a w ciężkich przypadkach nawet prowadzić do ślepoty.

Niedobór witaminy A objawia się także suchością skóry, łuszczeniem i skłonnością do rogowacenia naskórka. Może prowadzić do obniżenia odporności, wolniejszego gojenia się ran, zaburzeń wzrostu u dzieci oraz problemów z płodnością. Utrzymujący się niedobór przez dłuższy czas powoduje poważne zmiany w nabłonkach wewnętrznych narządów, co zwiększa podatność na infekcje i choroby.

Szacunkowa zawartość retinolu w niektórych jego źródłach

Suplementacja retinolem

Badania z udziałem ludzi pokazują, że największe korzyści z suplementacji witaminą A obserwuje się u osób z ryzykiem niedoboru oraz u wcześniaków, u których jej podawanie może realnie poprawiać stan zdrowia. U dzieci w wieku 6-59 miesięcy regularna suplementacja była związana z niższą śmiertelnością i rzadszymi zgonami z powodu biegunek, a także z łagodniejszym przebiegiem infekcji. U wcześniaków podawanie witaminy A zmniejszało ryzyko problemów z oddychaniem i uszkodzeń siatkówki, co przekładało się na lepsze rokowanie i mniej powikłań oddechowych. Najpewniejsze efekty obserwowano po podaniu domięśniowym, choć także formy doustne dawały pewne korzyści.

W chorobach zakaźnych wykazano, że suplementacja witaminą A pomaga łagodzić przebieg infekcji i wspiera regenerację organizmu, szczególnie gdy występuje jej niedobór, ponieważ w czasie choroby zapotrzebowanie na tę witaminę znacząco rośnie. U dorosłych z prawidłowym poziomem witaminy A efekty są mniejsze, ale niektóre badania sugerują, że może ona korzystnie wpływać na układ odpornościowy i łagodnie zmniejszać poziom markerów stanu zapalnego.

Stosowanie retinolu

U zdrowych dorosłych suplementy zawierające retinol powinny być stosowane w oparciu o analizę diety i stanu zdrowia. Zwykle zalecane dawki mieszczą się w granicach dziennego zapotrzebowania, czyli około 700-900 mikrogramów RAE, a wyższe ilości mogą być stosowane tylko przez krótki czas, najlepiej pod kontrolą lekarza. Retinol najlepiej przyjmować razem z posiłkiem zawierającym tłuszcze, nie należy łączyć go z preparatami z witaminą A, np. multiwitaminami, czy tranem.

Suplementacji nie powinny stosować kobiety w ciąży lub planujące ciążę, ponieważ nadmiar retinolu może być szkodliwy dla rozwijającego się płodu. Ostrożność zaleca się także osobom z chorobami wątroby, nerek i przyjmującym leki wpływające na metabolizm witaminy A, takie jak izotretynoina (stosowana w leczeniu trądziku).

Źródła: 

• Glasziou, P. P., & Mackerras, D. E. (1993). Vitamin A supplementation in infectious diseases: a meta-analysis. BMJ (Clinical research ed.), 306(6874), 366–370. https://doi.org/10.1136/bmj.306.6874.366
• Ding, Y., Chen, Z., & Lu, Y. (2021). Vitamin A supplementation prevents the bronchopulmonary dysplasia in premature infants: A systematic review and meta-analysis. Medicine, 100(3), e23101. https://doi.org/10.1097/MD.0000000000023101
• Huang, L., Zhu, D., & Pang, G. (2021). The effects of early vitamin A supplementation on the prevention and treatment of bronchopulmonary dysplasia in premature infants: a systematic review and meta-analysis. Translational pediatrics, 10(12), 3218–3229. https://doi.org/10.21037/tp-21-496
• Imdad, A., Mayo-Wilson, E., Haykal, M. R., Regan, A., Sidhu, J., Smith, A., & Bhutta, Z. A. (2022). Vitamin A supplementation for preventing morbidity and mortality in children from six months to five years of age. The Cochrane database of systematic reviews, 3(3), CD008524. https://doi.org/10.1002/14651858.CD008524.pub4
• Phattraprayoon, N., Ungtrakul, T., Soonklang, K., & Susantitaphong, P. (2022). Oral vitamin A supplementation in preterm infants to improve health outcomes: A systematic review and meta-analysis. PloS one, 17(4), e0265876. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0265876