Wrotycz pospolity – właściwości i zastosowanie

Wrotycz pospolity, znany również jako złocień maruna (Tanacetum parthenium), to roślina zielna o długiej tradycji stosowania w europejskim ziołolecznictwie. W literaturze anglojęzycznej występuje pod nazwą feverfew, co nawiązuje do jego dawnego zastosowania w obniżaniu gorączki. Choć surowiec ten cieszy się rosnącym zainteresowaniem naukowym, liczba współczesnych badań klinicznych o wysokiej jakości nadal pozostaje ograniczona, a wiele informacji opiera się na danych etnofarmakologicznych (ludowych) lub przedklinicznych.

Wygląd wrotyczu

Wrotycz maruna to roślina wieloletnia o wyraźnym, rozpoznawalnym pokroju. Przyciąga uwagę dzięki intensywnemu aromatowi i delikatnym, ale licznie występującym kwiatostanom. Należy do rodziny Asteraceae, a jej cechy morfologiczne czynią ją typowym przedstawicielem tego taksonu. Roślina dorasta zwykle do 60 cm wysokości, choć w korzystnych warunkach może osiągać nieco większe rozmiary.

Łodyga jest sztywna, silnie rozgałęziona, o jasnozielonej barwie, pokryta charakterystycznymi liśćmi – pierzasto podzielonymi, głęboko wciętymi, o nieregularnym konturze, przypominającymi nieco liście dzikiej marchwi. Wydzielają one intensywny zapach, określany jako ziołowo-goryczkowy, lekko kamforowy, co świadczy o obecności licznych związków lotnych. U osób uczulonych wrotycz maruna może wywoływać silne reakcje alergiczne w obrębie skóry nawet bez bezpośredniego kontaktu ze skórą, poprzez unoszące się w powietrzu cząstki roślinne zawierające partenolid – główny alergen.

Kwiaty wrotyczu maruny zebrane są w koszyczki typowe dla roślin astrowatych, o białych płatkach języczkowatych i żółtym środku, przypominającym miniaturową wersję stokrotki. Kwitnienie przypada na okres od późnej wiosny do końca lata, co czyni tę roślinę istotnym źródłem nektaru dla owadów zapylających w okresach największej aktywności biologicznej środowiska.

Występowanie wrotyczu

Naturalnym obszarem występowania wrotyczu maruny są rejony wschodnie i południowe Europy oraz obszary przylegające do basenu Morza Śródziemnego, gdzie warunki klimatyczne – ciepłe, suche lata i łagodne zimy – sprzyjają jej rozwojowi. Z czasem roślina ta została szeroko rozprzestrzeniona i zaaklimatyzowana w wielu innych częściach świata, w tym w Ameryce Północnej, Azji Zachodniej i Środkowej oraz w różnych strefach klimatu umiarkowanego, także w Polsce.

Spotykana jest zarówno w stanie dzikim, jak i w uprawach przydomowych i zielarskich. Jej obecność w dzikich siedliskach oraz nieużytkach świadczy o pewnej preferencji względem siedlisk nasłonecznionych i umiarkowanie suchych, w których może dominować dzięki zdolności do samosiewu.     

Substancje bioaktywne wrotyczu

Tanacetum parthenium zawiera bogaty profil związków bioaktywnych, z których najszerzej opisywanym jest partenolid. Jest to związek należący do grupy naturalnych substancji nazywanych laktonami seskwiterpenowymi, który jest najbardziej charakterystycznym i najlepiej poznanym składnikiem tej rośliny. Oprócz partenolidu, w składzie występuje również szereg innych laktonów seskwiterpenowych, metylowanych flawonoidów, fenolokwasów, kumaryn, aldehydów, związków lotnych, tłuszczów i alkilów, z których wiele pozostaje słabo scharakteryzowanych pod względem chemicznym i biologicznym.

Warto tutaj dodać, że w ciągu ostatnich dekad z różnych gatunków rodzaju Tanacetum wyizolowano ponad 240 metabolitów wtórnych, w tym unikalne ceramidy (tanacetamidy A–D) oraz piretryny. Roślina zawiera także flawony o właściwościach lipofilowych (rozpuszczalne w tłuszczach), które mogą mieć zdolność przekraczania bariery krew–mózg.

Ogólna charakterystyka wrotyczu pospolitego

Właściwości i działanie wrotyczu

Mimo długiej historii stosowania w medycynie ludowej, szczególnie w kulturze greckiej i europejskiej, wrotycz nie doczekał się jeszcze dużej liczby współczesnych badań klinicznych o wysokiej jakości. Większość dostępnych danych opiera się na tradycyjnym użyciu i badaniach przedklinicznych, co utrudnia jednoznaczną ocenę jego skuteczności terapeutycznej według współczesnych standardów naukowych. Na ten moment wiadomo, że spektrum skutków ubocznych towarzyszących stosowaniu wrotyczu jest wąskie, nieuciążliwe i przemijające, przez co surowiec ten uznaje się za bezpieczny.

Na migrenę

Współczesne obserwacje naukowe dotyczące Tanacetum parthenium koncentrowały się przede wszystkim na jego potencjalnym zastosowaniu w profilaktyce migreny, co stanowi główny przedmiot badań klinicznych i przeglądów wyników eksperymentów.  Choć mechanizmy farmakologiczne działania tej rośliny są częściowo poznane, m.in. poprzez wpływ na szlak cyklooksygenazy-2 (COX-2 to enzym aktywowany w odpowiedzi na stan zapalny, uczestniczący w syntezie związków nasilających zapalenie), to dowody kliniczne pozostają niejednoznaczne.

Niektóre składniki aktywne, w tym lipofilowe flawonoidy, wykazują zdolność do przekraczania bariery krew–mózg, co może mieć znaczenie dla ich działania w ośrodkowym układzie nerwowym. Przeglądy badań z udziałem ludzi, kontrolowanych przez zastosowanie placebo, wskazują na możliwą skuteczność u niektórych podgrup pacjentów, jednak różnorodność metod zbierania danych, niewielka liczba uczestników oraz ograniczenia metodologiczne uniemożliwiają jednoznaczną ocenę efektów.

Efekty uspokajające i przeciwlękowe

W badaniach przedklinicznych ekstrakty z wrotyczu wykazały zdolność oddziaływania na układ GABA-ergiczny, który pełni kluczową rolę w regulacji pobudliwości ośrodkowego układu nerwowego. W szczególności zaobserwowano wysokie powinowactwo ekstraktu etanolowego do miejsca wiążącego benzodiazepiny na receptorze GABA(A), co sugeruje, że niektóre związki zawarte w roślinie mogą wzmacniać działanie neuroprzekaźnika GABA – głównego hamującego mediatora w mózgu, odpowiedzialnego za zmniejszanie nadmiernej aktywności nerwowej.

Z frakcji ekstraktu wyizolowano m.in. apigeninę – flawonoid, który przypuszczalnie odpowiada za obserwowane efekty uspokajające i przeciwlękowe. W modelach zwierzęcych potwierdzono, że wrotycz może wykazywać działanie podobne do leków przeciwlękowych i przeciwdepresyjnych.

Źródła:

• Pittler MH, Ernst E. Feverfew for preventing migraine. Cochrane Database Syst Rev. 2004;(1):CD002286. doi:10.1002/14651858.CD002286.pub2
• Saranitzky E, White CM, Baker EL, Baker WL, Coleman CI. Feverfew for migraine prophylaxis: a systematic review. J Diet Suppl. 2009;6(2):91-103. doi:10.1080/19390210902861809
• Pareek A, Suthar M, Rathore GS, Bansal V. Feverfew (Tanacetum parthenium L.): A systematic review. Pharmacogn Rev. 2011;5(9):103-110. doi:10.4103/0973-7847.79105
• Ernst E, Pittler MH. The efficacy and safety of feverfew (Tanacetum parthenium L.): an update of a systematic review. Public Health Nutr. 2000;3(4A):509-514. doi:10.1017/s1368980000000598
• Khatib S, Sobeh M, Faraloni C, Bouissane L. Tanacetum species: Bridging empirical knowledge, phytochemistry, nutritional value, health benefits and clinical evidence. Front Pharmacol. 2023;14:1169629. Published 2023 Apr 20. doi:10.3389/fphar.2023.1169629
• Kashkooe A, Jalali A, Zarshenas MM, Hamedi A. Exploring the Phytochemistry, Signaling Pathways, and Mechanisms of Action of Tanacetum parthenium (L.) Sch.Bip.: A Comprehensive Literature Review. Biomedicines. 2024;12(10):2297. Published 2024 Oct 10. doi:10.3390/biomedicines12102297
• Paulsen E, Christensen LP, Andersen KE. Compositae dermatitis from airborne parthenolide. Br J Dermatol. 2007;156(3):510-515. doi:10.1111/j.1365-2133.2006.07674.x
• Cárdenas J, Reyes-Pérez V, Hernández-Navarro MD, Dorantes-Barrón AM, Almazán S, Estrada-Reyes R. Anxiolytic- and antidepressant-like effects of an aqueous extract of Tanacetum parthenium L. Schultz-Bip (Asteraceae) in mice. J Ethnopharmacol. 2017;200:22-30. doi:10.1016/j.jep.2017.02.023
• Jäger AK, Krydsfeldt K, Rasmussen HB. Bioassay-guided isolation of apigenin with GABA-benzodiazepine activity from Tanacetum parthenium. Phytother Res. 2009;23(11):1642-1644. doi:10.1002/ptr.2816