Zemsta faraona, biegunka podróżnych - co to jest? Jakie probiotyki stosować?

Biegunka podróżnych, potocznie określana jako „zemsta faraona”, to jedno z najczęstszych schorzeń dotykających osoby odwiedzające kraje o odmiennych warunkach sanitarnych, szczególnie w klimacie gorącym i wilgotnym. Choć podstawą profilaktyki pozostają odpowiednie nawyki higieniczne oraz świadome wybory żywieniowe, ich skuteczność bywa ograniczona. W związku z tym rośnie zainteresowanie probiotykoterapią jako potencjalnym uzupełnieniem strategii zapobiegania oraz łagodzenia objawów.

1. Przyczyny biegunki podróżnych
2. Skutki zemsty faraona
3. Alkohol czynnikiem zaostrzającym
4. Prewencja biegunki podróżnych
5. Probiotyki a zemsta faraona

Przyczyny biegunki podróżnych

Termin „zemsta faraona” odnosi się do zespołu objawów gastrycznych, przede wszystkim biegunki, nudności oraz bólu brzucha, które często występują u turystów podróżujących do Egiptu lub innych krajów o mało restrykcyjnych wymogach sanitarnych. Główną przyczyną tego zjawiska jest ekspozycja organizmu na szczepy bakteryjne, takie jak Escherichia coli (w szczególności szczepy enterotoksyczne), Salmonella, Shigella, czy Campylobacter, na które osoby pochodzące z regionów o wyższym standardzie sanitarnym nie są odporne.

Infekcja jest zazwyczaj rezultatem spożycia skażonej żywności lub wody, co skutkuje zaburzeniami mikrobiomu jelitowego oraz odpowiedzią immunologiczną przewodu pokarmowego, prowadzącą do ostrych objawów dyspeptycznych. Pomimo że termin „zemsta faraona” brzmi sugestywnie, nie ma on żadnego rzeczywistego związku z klątwami, czy innymi zjawiskami nadprzyrodzonymi, lecz jest wyłącznie efektem działania patogenów na nieprzystosowany do nich organizm.

Bakterie odpowiedzialne za „zemstę faraona”

Skutki zemsty faraona

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe występujące w warunkach wysokiej temperatury otoczenia mogą prowadzić do szeregu niekorzystnych konsekwencji zdrowotnych, szczególnie jeśli towarzyszy im dodatkowo wysiłek fizyczny lub spożycie alkoholu.

Utrata płynów i elektrolitów

Podstawowym zagrożeniem wynikającym z biegunki lub wymiotów w gorącym klimacie jest szybkie odwodnienie organizmu, które może przebiegać dynamicznie, prowadząc do niebezpiecznych zaburzeń elektrolitowych, zwłaszcza niedoborów sodu, potasu i magnezu. W takich warunkach znacząco wzrasta ryzyko pojawienia się skurczów mięśniowych, osłabienia ogólnego oraz zaburzeń rytmu serca, co dodatkowo pogłębia osłabienie, ogranicza wydolność fizyczną i zwiększa ryzyko zasłabnięcia lub udaru cieplnego.

"Istnieje wiele ważnych, negatywnych zjawisk, do których może doprowadzić niewystarczające stężenie elektrolitów we krwi. Na przykład z powodu niedoboru sodu może dojść nawet do obrzęku mózgu i śmierci. Z powodu niedoboru potasu może dojść do rozpadu mięśni, a ten stan może zagrażać życiu." Maciej Sulikowski Ekspert SFD

Ponadto, jeśli osoba dotknięta tymi dolegliwościami podejmuje jednocześnie intensywny wysiłek fizyczny, dochodzi do istotnego nasilenia obciążenia termoregulacyjnego organizmu, gdyż mechanizmy chłodzenia (głównie pocenie się) mogą być upośledzone wskutek odwodnienia i zmniejszenia objętości krwi krążącej.

Alkohol czynnikiem zaostrzającym

Dodatkowym, istotnym czynnikiem zaostrzającym tę sytuację jest spożycie alkoholu, który działa moczopędnie, pogłębia odwodnienie oraz zaburza naturalne mechanizmy termoregulacyjne organizmu. Alkohol może także wywoływać podrażnienie błony śluzowej przewodu pokarmowego, nasilając już istniejące dolegliwości bólowe, nudności, czy wymioty. W konsekwencji takich okoliczności istnieje także zwiększone ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych, ostrych zaburzeń metabolicznych oraz osłabienia funkcji poznawczych. 

Wpływ alkoholu na biegunkę podróżnych 

Poniższa tabela zawiera analizę powszechnych przekonań na temat działania alkoholu w kontekście biegunki podróżnych. Weryfikujemy, które z nich mają podstawy naukowe, a które są mitami.

Prewencja biegunki podróżnych

Podstawowym elementem prewencji tzw. „zemsty faraona” podczas podróży jest skrupulatne przestrzeganie zasad higieny oraz staranny dobór spożywanych produktów żywnościowych i napojów. Kluczowym aspektem profilaktyki jest unikanie konsumpcji wody pochodzącej z niepewnych źródeł, szczególnie wody wodociągowej, czy studziennej, jak również wszelkich napojów, do których dodawany jest lód, przygotowywany najczęściej właśnie z takiej wody.

Jaką wodę pić?

W praktyce zalecane jest picie wyłącznie wody butelkowanej, oryginalnie zamkniętej fabrycznie lub odpowiednio przegotowanej, a także stosowanie jej do mycia zębów oraz płukania ust. Niezwykle istotna jest również odpowiednia higiena rąk, obejmująca ich regularne mycie wodą z mydłem, szczególnie przed posiłkami, po skorzystaniu z toalety oraz po kontakcie ze zwierzętami lub powierzchniami, które mogą być zanieczyszczone mikroorganizmami patogennymi.

Czego unikać?

Należy unikać spożywania surowych warzyw, owoców obranych przez osoby trzecie lub owoców ze skórką, która nie została dokładnie umyta lub obrana bezpośrednio przed konsumpcją. Spożywanie potraw świeżo przyrządzonych oraz poddanych obróbce termicznej znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia. Zaleca się również ostrożność przy spożywaniu produktów nabiałowych, w szczególności serów niepasteryzowanych, lodów, czy innych wyrobów mlecznych, których przechowywanie mogło odbywać się w nieodpowiednich warunkach chłodniczych.

Oprócz opisanych zasad higienicznych i żywieniowych coraz większą uwagę zwraca się na rolę probiotykoterapii jako istotnego elementu zarówno prewencji, jak i leczenia dolegliwości żołądkowo-jelitowych związanych z podróżowaniem.

"Ludzki metabolizm należy traktować jako zespół, na który składa się zarówno metabolizm samego człowieka, jak i również metabolizm jego mikrobiomu. Jednym zdaniem: prawidłowy stan mikroflory jelitowej wyznacza kondycję zdrowotną całego naszego organizmu." Łukasz Domeracki - mgr Technologii Żywności

Probiotyki a zemsta faraona

W świetle ograniczonej skuteczności profilaktyki opierającej się wyłącznie na edukacji zdrowotnej antybiotykoterapii, czy modyfikacji diety, coraz większe zainteresowanie w kontekście „zemsty faraona” budzi probiotykoterapia. W przeglądzie obejmującym 10 badań klinicznych wykazano, że skuteczność probiotyków w zapobieganiu biegunce podróżnych jest wyraźnie zależna od konkretnego szczepu, dawki oraz czasu stosowania.

Szczególnie obiecujące działanie ochronne wykazały szczepy Saccharomyces boulardii, Saccharomyces cerevisiae, Lactobacillus rhamnosus oraz Lactobacillus fermentum, osiągając redukcję ryzyka wystąpienia biegunki nawet do 39%, podczas gdy Lactobacillus acidophilus wykazywał skuteczność jedynie w połączeniu z innymi szczepami.

Ponadto istnieją dane wskazujące, że probiotyki mogą skracać czas trwania biegunki o podłożu infekcyjnym, choć wyniki analiz zbiorczych są niejednoznaczne ze względu na dużą zmienność metodologiczną badań. Niemniej jednak brak poważnych działań niepożądanych oraz częściowa skuteczność wybranych szczepów czyni probiotyki interesującym komponentem profilaktyki przed podróżą do regionów tropikalnych.

Źródła:

• Collinson, S., Deans, A., Padua-Zamora, A., Gregorio, G. V., Li, C., Dans, L. F., & Allen, S. J. (2020). Probiotics for treating acute infectious diarrhoea. The Cochrane database of systematic reviews, 12(12), CD003048. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003048.pub4
• McFarland, L. V., & Goh, S. (2019). Are probiotics and prebiotics effective in the prevention of travellers' diarrhea: A systematic review and meta-analysis. Travel medicine and infectious disease, 27, 11–19. https://doi.org/10.1016/j.tmaid.2018.09.007
• Alharbi, B. F., & Alateek, A. A. (2024). Investigating the influence of probiotics in preventing Traveler's diarrhea: Meta-analysis based systematic review. Travel medicine and infectious disease, 59, 102703. https://doi.org/10.1016/j.tmaid.2024.102703