Babka jajowata - właściwości, działanie, zastosowanie

Babka jajowata (Plantago ovata) to generalnie roślina śródziemnomorska, wspominana już w księgach arabskich z X w., która jako roślina uprawna zrobiła największą karierę na subkontynencie indyjskim, sprowadzona tam przez Arabów ok. XVI w., w czasach Państwa Wielkich Mogołów. Dziś światowa uprawa babki jajowatej jest zdominowana przez Indie, a już tylko jeden stan Gudżarat pokrywa 35% światowej produkcji płodów tej rośliny.

1. Z kuchni do medycyny
2. We współczesnych badaniach    
3. Błonnik, ale szczególny…
4. Na zaparcie i biegunkę
5. Ulga dla ciężarnych i osesków
6. W trosce o układ krążenia
7. W walce z cukrzycą
8. Mniej kilogramów na wadze
9. Zmiatanie toksyn
10. Jelito grube pod ochroną
11. Jak to podsumowali naukowcy…
12. Korzyści dla sportowców
13. Całkowicie bezpieczna, ale…  

Z kuchni do medycyny

Hindusi mówią na babkę jajowatą isabgol, czyli po naszemu „końskie ucho”, która to nazwa odzwierciedla charakterystyczny kształt drobnych nasion tej rośliny. Babka jajowata była uprawiana w Indiach głównie dla jej nasion, które nazywano nawet niegdyś pszenicą indyjską. Pomimo obfitości plonów, wykorzystanie nasion babki jako pożywienia było zawsze ograniczone do stosowania ich jako zagęstnika żywności, albowiem zbyt szybko syciły, przez co nie były w stanie zastąpić pod względem odżywczym ziaren pszenicy.

Nasiona babki były natomiast popularnie stosowane w tradycyjnej medycynie indyjskiej (ajurwedzie), w leczeniu i profilaktyce podrażnień skóry, hemoroidów, zaparć i biegunek, m.in. w przypadku czerwonki. Stosowano je również jako środek wykrztuśny i przeciwkaszlowy, przy zapaleniu gardła i oskrzeli oraz ogólnie w przypadkach rozmaitych infekcji górnych dróg oddechowych.

We współczesnych badaniach    

Dzięki współczesnym badaniom wiemy, że nasiona babki jajowatej obfitują w białka i tłuszcze, a także cenne mikroskładniki pokarmowe, w tym witaminy z grupy B, witaminy C, E, K, a także takie minerały, jak wapń, potas, magnez, fosfor i cynk. Zawierają również prozdrowotne składniki nieodżywcze o aktywności antyoksydacyjnej, przeciwzapalnej i przeciwdrobnoustrojowej – fenolokwasy, flawonoidy i irydoidy. Jednakże najcenniejszym składnikiem zdrowotnym jej nasion jest zawarty w łupinie nasiennej śluz, tworzony przez niestrawne kompleksy węglowodanów, czyli specyficzną formę błonnika pokarmowego.

Błonnik, ale szczególny…

Ta konkretna forma błonnika znana jest współczesnej medycynie naturalnej pod nazwą psyllium i jest charakterystyczna nie tylko dla łupin nasiennych babki jajowatej, ale również innych roślin leczniczych z rodzaju Plantago, takich jak babka piaskowa, babka płesznik i babka lancetowata. Nazwa „psyllium” wywodzi się z greki i w dosłownym tłumaczeniu oznacza „pchła”, a odnosi się do charakterystycznego wyglądu nasion gatunków babki, czyli drobnych i ciemnych, bardzo podobnych do siemienia lnianego.

Błonnik psyllium to niestrawne łańcuchy węglowodanowe, składające się w około 15–25% z elementów fermentujących, podczas gdy reszta to elementy słabo fermentujące lub niefermentujące w jelitach. Głównymi cukrami prostymi, budującymi złożone cząsteczki tego błonnika, są arabinoza i ksyloza, które łącząc się w wielkocząsteczkowe kompleksy, tworzą polisacharydy zwane arabinoksylanami o aktywności prebiotycznej, czyli wspomagającej kształtowanie prawidłowego mikrobiomu jelitowego.

Na zaparcie i biegunkę

Tradycyjnie błonnik psyllium stosowano głównie jako środek regulujący wypróżnienie, paradoksalnie zarówno przy zaparciach, jak też biegunkach. Psyllium to bowiem w przewadze rozpuszczalna forma błonnika, która – chłonąc wodę – przybiera postać żelującego śluzu, ułatwiającego wypróżnienie w przypadku zaparcia. Natomiast z drugiej strony psyllium, chłonąc wodę w celu wytworzenia żelu, zagęszcza masy kałowe, pomagając w przypadku luźnego stolca towarzyszącego biegunce.

"Zazwyczaj zaparcia w pierwszej kolejności leczy się poprzez modyfikację stylu życia. Głównie zmianie ulega dieta. Powinna być ona bogatsza w błonnik, zwiększyć należy ilość wypijanych płynów." Anna Zięba - Dietetyk

Ważny jest przy tym fakt, że większa część masy psyllium, jak już wiemy – ponad 75%, nie podlega procesowi fermentacji jelitowej, w związku z czym – w odróżnieniu od większości innych form błonnika – błonnik ten może być spożywany w stosunkowo wyższych porcjach w celu regulacji wypróżnień, bez nieprzyjemnych konsekwencji gastrycznych w postaci gazów, wzdęcia i bólu brzucha.

Ulga dla ciężarnych i osesków

Z uwagi na wyżej opisane właściwości błonnika psyllium, babka jajowata funkcjonuje we współczesnym ziołolecznictwie jako bezpieczny i skuteczny środek przeciwko zaparciom, ze szczególnym wskazaniem dla kobiet ciężarnych, niemowląt i małych dzieci, u których stosowanie standardowych, silnie działających leków przeczyszczających uznawane jest za bardzo ryzykowne zdrowotnie.

W przypadku zaparć u kobiet ciężarnych i innych osób dorosłych zalecane są zwykle całe nasiona babki, podawane w ilości 5-15 g po uprzednim namoczeniu w wodzie, mleku lub kompocie. Z kolei w leczeniu zaparć u niemowląt polecany jest zawsze sam kleik, przygotowany poprzez wstępne namoczenie nasion w delikatnym naparze ziołowym, najlepiej z rumianku.     

W trosce o układ krążenia

Szczególne cechy błonnika psyllium przyczyniają się również do jego pozytywnego wpływu na kondycję naszego układu krążenia. Chodzi tutaj o to, że żelujący błonnik babki wiąże w przewodzie pokarmowym kwasy żółciowe, eliminując je tym sposobem wraz z oddawanym stolcem. Tak więc w sytuacji regularnego spożywania błonnika psyllium, wątroba musi produkować więcej kwasów żółciowych, a że jako surowca do ich syntezy używa cholesterolu, większe jego zużycie prowadzi do spadku poziomu cholesterolu we krwi.

Jak więc w związku z tym w badaniach dowiedziono, regularne spożywanie błonnika psyllium prowadzi do obniżenia ogólnego poziomu cholesterolu oraz poziomu frakcji tzw. złego cholesterolu LDL, co skutkuje poprawą parametrów zdrowotnych układu krążenia, m.in. normalizacją ciśnienia tętniczego krwi.

"Błonnik, jak już wiadomo jest istotnym elementem diety, dzięki któremu jesteśmy dłużej syci, poprawia się nasza perystaltyka jelit, a także dzięki jego odpowiedniej ilości w naszych daniach zmniejszamy ryzyko wystąpienia wielu nowotworów"  Łukasz Domeracki - mgr Technologii Żywności

W walce z cukrzycą

Regularne spożycie nasion babki jajowatej, jak podkreślają naukowcy, może odgrywać również bardzo ważną rolę w regulacji poziomu cukru we krwi, szczególnie u osób chorych na cukrzycę. Jak bowiem się okazuje, rozpuszczalny błonnik psyllium hamuje trawienie i opóźnia wchłanianie węglowodanów, spowalniając i obniżając poposiłkowy wzrost poziomu glukozy we krwi, i zapobiegając tym samym skokom poziomu cukru, co w bardzo znaczącym stopniu ułatwia kontrolę glikemii.

W badaniach spożywanie przez ludzi łupin nasiennych babki, bogatych w błonnik psyllium, skutkowało spadkiem poziomu cukru we krwi na czczo oraz poprawą wrażliwości tkanek na insulinę. W innych badaniach udokumentowano ponadto, że ta forma błonnika obniża poziom glukozy we krwi pacjentów borykających się z cukrzycą typu 2.

Mniej kilogramów na wadze

Zgodnie z wynikami badań naukowych, łupiny nasienne babki jajowatej okazują się środkiem znakomicie ułatwiającym kontrolę masy ciała. Otóż wysoka zawartość żelującego błonnika w łupinach powoduje, że spożywający je człowiek szybko odczuwa znaczne wypełnienie żołądka, co zmniejsza całkowity pobór kalorii z jego diety. Tworzący masę żelową, pęczniejący w żołądku błonnik psyllium pomaga w opanowaniu głodu i zapobiega przejadaniu się osób z nadmiernie wybujałym apetytem.

Nasiona babki jajowatej mogą więc być cennym składnikiem diet odchudzających lub utrzymujących optymalną wagę, albowiem ich błonnik – szybko sycąc i ogólnie hamując apetyt – umożliwia wczesne zakończeniu posiłku, co skutkuje wyraźnym ograniczeniem ogólnego dobowego poboru energii. Przykładowo w jednym z badań, nasiona babki jajowatej, spożywane w dawce 20 g przed posiłkiem i kolejnych 20 g po posiłku, znacznie zwiększyły uczucie sytości i znacznie zmniejszyły pobór energii z pożywienia.

Zmiatanie toksyn

W opiniach autorów badań naukowych regularne spożywanie nasion babki jajowatej ułatwia osiąganie szybkiego przebiegu naturalnych procesów detoksykacyjnych organizmu. Otóż zawarty w tych nasionach błonnik, tworząc żel o silnych właściwościach absorpcyjnych i regulując częstotliwość wypróżnień, szybko i skutecznie eliminuje ze światła jelit toksyny i szkodliwe metabolity, obniżając stopień ich wchłaniania do krążenia wrotnego wątroby, która zajmuje się ich detoksykacją. W ten sposób błonnik babki jajowatej odciąża wątrobę w jej funkcjach odtruwających, przez co przyczynia się do utrzymania prawidłowych czynności i zachowania zdrowia tego narządu.

Jelito grube pod ochroną

Zgodnie z opiniami naukowców, błonnik babki jajowatej, zapewniając regularne wypróżnienia i zapobiegając zaparciom, wspomaga szczególnie skutecznie zdrowie jelita grubego, tym bardziej iż w kilku badaniach dowiedziono, że wykazuje aktywność przeciwnowotworową w odniesieniu do raka jelita grubego i raka piersi. Jak sugerują autorzy tych badań, błonnik psyllium może obniżać ryzyko rozwoju raka jelita grubego ze względu na jego zdolność do przyspieszania pasażu stolca przez jelito grube, zmniejszając w ten sposób narażenie nabłonka jelitowego na potencjalne substancje rakotwórcze.

W jednym z tych badań naukowcy zaobserwowali ochronny wpływ wielocukrów błonnika babki jajowatej na izolowane komórki nabłonka jelitowego, pobrane od pacjentów z wysokim ryzykiem rozwoju raka jelita grubego. Te same cząsteczki polisacharydowe ochraniały też komórki nabłonkowe jelita grubego (kolonocyty) przed zmianami nowotworowymi, indukowanymi szkodliwymi wariantami kwasów żółciowych. Ponadto, co podkreślają naukowcy, dodatkową ochronę przed zmianami nowotworowymi mogą zapewniać kolonocytom krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, takie jak kwas masłowy, powstające w efekcie fermentacji bakteryjnej błonnika babki jajowatej w jelicie grubym.

Jak to podsumowali naukowcy…

Autorzy jednej z metaanaliz wyników badań naukowych, podsumowując efekty swojej pracy, zakomunikowali, że potwierdziła ona dowiedzione klinicznie korzyści błonnika psyllium w walce z nadwagą i otyłością, poprawie kontroli glikemii w zespole metabolicznym i cukrzycy typu 2, obniżaniu frakcji LDL i całkowitego cholesterolu w hiperlipidemii i u pacjentów leczonych statynami, obniżaniu ciśnienia krwi w nadciśnieniu, zwiększaniu produkcji stolca, zmiękczaniu twardego stolca w przewlekłych zaparciach i zmniejszaniu objawów, czyli normalizacji formy stolca, w zespole jelita drażliwego.

Naukowcy ci również podkreślili, że psyllium jest jedynym izolowanym błonnikiem pokarmowym, zalecanym do leczenia zespołu jelita drażliwego przez American College of Gastroenterology i przewlekłego idiopatycznego zaparcia przez American Gastroenterological Association.”

Korzyści dla sportowców

Co ciekawe, jak wynika z przeprowadzonej niedawno przez polskich naukowców metaanalizy wyników badań naukowych, bardzo korzystny może okazać się również dodatek babki jajowatej do diety sportowców. W podsumowaniu ich pracy badawczej możemy bowiem przeczytać:

„W sporcie babka jajowata wspomaga wytrzymałość i regenerację poprzez stabilizację poziomu glukozy i łagodzenie dolegliwości żołądkowo-jelitowych, co dowodzi jej wszechstronności w zakresie optymalizacji zdrowia i wydolności.”

Całkowicie bezpieczna, ale…  

Jak donosi fachowa literatura, babka jajowata może być stosowana w zalecanych dawkach bez ryzyka wystąpienia poważniejszych skutków ubocznych. Spożywana trzy razy dziennie w 5-10-gramowych porcjach nasion, wydaje się być ogólnie dobrze tolerowana, a najczęściej zgłaszane, łagodne efekty niepożądane obejmują przejściowe lekkie skurcze żołądka i nieznaczny dyskomfort jelitowy. Dlatego też suplementację nasion babki jajowatej najlepiej rozpocząć od mniejszych porcji, zwiększając ich spożycie w miarę pozytywnej oceny indywidualnej tolerancji.

Warto przy tym pamiętać, że wszystkie nasiona zawierające błonnik psyllium zawsze należy przyjmować z dużą ilością płynów, co pomaga uniknąć wzdęć i znosi potencjalne ryzyko pojawienia się niedrożności jelit. Z tego też powodu nie zaleca się spożywania tego typu nasion osobom, które nie są w stanie utrzymać zwiększonego dowozu płynów, przykładowo unieruchomionym lub cierpiącym z powodu zaburzeń funkcji poznawczych.

Autor: Sławomir Ambroziak

Źródła:              

• https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S092422441830791X
• https://www.termedia.pl/The-role-and-therapeutic-effectiveness-of-Plantago-ovata-seed-husk-psyllium-husk-in-the-prevention-and-non-pharmacological-treatment-of-gastrointestinal-diseases-Part-1-Clinical-use-of-psyllium-husk-i,41,54064,1,1.html  
• https://apcz.umk.pl/QS/article/view/58329