Czy stan jelit wpływ na odporność?

Coraz więcej danych pokazuje, że jelita nie są tylko miejscem trawienia i wchłaniania składników odżywczych. W ich obrębie stale zachodzi kontakt organizmu z ogromną liczbą cząsteczek pochodzących z pożywienia, drobnoustrojów i produktów ich przemian. Z tego powodu przewód pokarmowy bierze udział nie tylko w odżywianiu, ale także w utrzymaniu równowagi wewnętrznej organizmu. Jednym z obszarów, z którymi stan jelit może być ściśle związany, jest odporność.

1. Jelita a odporność
2. Mikrobiota jelitowa a odporność

Jelita a odporność

Przewód pokarmowy odgrywa ważną rolę w odporności, ponieważ stanowi jedną z największych powierzchni kontaktu organizmu ze środowiskiem zewnętrznym. To właśnie tam organizm musi nieustannie rozróżniać, co jest nieszkodliwe, a co może wymagać reakcji obronnej.

Budowa bariery jelitowej

Znaczenie ma już sama budowa bariery jelitowej, na którą składa się warstwa śluzu, komórki nabłonka szczelnie połączone ze sobą oraz wydzielane miejscowo substancje o działaniu ochronnym, takie jak peptydy przeciwdrobnoustrojowe. Istotna jest także obecność wydzielniczej immunoglobuliny A, czyli przeciwciała dominującego na powierzchniach śluzowych, które może ograniczać przyleganie niepożądanych drobnoustrojów i ich kontakt z nabłonkiem, a jednocześnie pomaga utrzymywać prawidłowe relacje z drobnoustrojami bytującymi w jelicie.

Odpowiedź obronna lub tolerancja

W ścianie jelita znajdują się ponadto rozbudowane elementy tkanki odpornościowej związanej z jelitami, które pobierają informacje o tym, co znajduje się w świetle przewodu pokarmowego, i na tej podstawie kształtują odpowiedź obronną lub tolerancję. Tolerancja jest tu szczególnie ważna, ponieważ układ odpornościowy nie powinien reagować nadmiernie na każdy składnik diety, czy każdy sygnał pochodzący od drobnoustrojów komensalnych (naturalnie bytujących w wybranych częściach przewodu pokarmowego). Prawidłowo funkcjonujące jelito nie działa więc jak prosta „tarcza”, lecz jak precyzyjny system selekcji i kontroli.

"Bakterie żyjące w jelitach tworzą mikrobiom jelitowy, który potrafi  wytwarzać takie witaminy, jak kwas foliowy, tiamina, biotyna, ryboflawina, kwas pantotenowy czy też witamina K, która jest niezbędna w procesach krzepnięcia krwi. Naukowcy uważają również, że dobry stan naszych jelit wpływa na układ kostny, przyczyniając się do zapobiegania powstawaniu osteoporozy." Tomasz Maciołek - Fizjoterapeuta

Gdy integralność bariery ulega zaburzeniu

Gdy integralność bariery ulega zaburzeniu, a komunikacja między nabłonkiem i komórkami odpornościowymi staje się mniej sprawna, może to sprzyjać większej ekspozycji układu odpornościowego na czynniki ze światła jelita i wiązać się z mniej korzystnym profilem odpowiedzi immunologicznej w sytuacjach zagrożenia. Nie oznacza to, że każdy objaw ze strony jelit automatycznie świadczy o osłabionej odporności, ale stan przewodu pokarmowego jest jednym z elementów, które mogą mieć znaczenie w przypadku większej podatności na infekcje, nasilonych reakcji alergicznych, przewlekłego stanu zapalnego oraz zaburzeń autoimmunologicznych.

Przykładowe zaburzenia pracy układu odpornościowego, które mają powiązania ze stanem jelit

Mikrobiota jelitowa a odporność

Mikrobiota jelitowa może wpływać na odporność dlatego, że jej skład i aktywność metaboliczna oddziałują na komórki odpornościowe obecne w jelicie oraz pośrednio poza nim. Nie chodzi wyłącznie o samą obecność bakterii, ale także o to, jakie związki powstają w trakcie fermentacji składników diety i jak te związki są odbierane przez organizm.

Dobrym przykładem są krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, czyli metabolity wytwarzane głównie podczas fermentacji błonnika, które w badaniach wiązano z regulacją komórek odpowiedzialnych za utrzymanie tolerancji immunologicznej i ograniczanie nadmiernej aktywności zapalnej. Mikrobiota może też wpływać na dojrzewanie elementów odporności jelitowej, na wytwarzanie immunoglobuliny A oraz na utrzymanie prawidłowej warstwy śluzu i szczelności nabłonka. Zależność ta działa w obie strony, ponieważ układ odpornościowy również modeluje skład mikrobioty, między innymi przez selektywne „powlekanie” części drobnoustrojów immunoglobuliną A i przez kontrolę warunków panujących przy powierzchni błony śluzowej.

W literaturze naukowej opisano, że zaburzenia składu mikrobioty, określane jako dysbioza, mogą współwystępować z nieprawidłowościami odpowiedzi immunologicznej, jednak nie w każdej sytuacji łatwo ustalić, co jest przyczyną, a co skutkiem. Można stwierdzić, że mikrobiota jelitowa stanowi jeden z czynników uczestniczących w regulacji odporności, a jej zaburzony stan może wiązać się z gorszym utrzymaniem równowagi immunologicznej, zwłaszcza na poziomie błon śluzowych.

Źródła:

• Mörbe, U. M., Jørgensen, P. B., Fenton, T. M., von Burg, N., Riis, L. B., Spencer, J., & Agace, W. W. (2021). Human gut-associated lymphoid tissues (GALT); diversity, structure, and function. Mucosal immunology, 14(4), 793–802. https://doi.org/10.1038/s41385-021-00389-4
• Yao, Y., Shang, W., Bao, L., Peng, Z., & Wu, C. (2024). Epithelial-immune cell crosstalk for intestinal barrier homeostasis. European journal of immunology, 54(6), e2350631. https://doi.org/10.1002/eji.202350631
• Smith, P. M., Howitt, M. R., Panikov, N., Michaud, M., Gallini, C. A., Bohlooly-Y, M., Glickman, J. N., & Garrett, W. S. (2013). The microbial metabolites, short-chain fatty acids, regulate colonic Treg cell homeostasis. Science (New York, N.Y.), 341(6145), 569–573. https://doi.org/10.1126/science.1241165