Drapacz lekarski - co to jest? Właściwości, działanie

Drapacz lekarski (Cnicus benedictus), w krajach anglojęzycznych znany także jako ostropest błogosławiony, a w Polsce jako knikus benedyktyński, jest rośliną tradycyjnie wykorzystywaną w zielarstwie ludowym. Jego występowanie znacznie wykracza poza naturalne siedliska i jest obecnie rozprzestrzeniony na niemal całym świecie. Chociaż w naukach botanicznych drapacz określany jest jako lekarski, to warto wiedzieć, że wiele przypisywanych mu właściwości pochodzi z przesłanek obserwacyjnych, a nie eksperymentalnych.

1. Wygląd  drapacza
2. Występowanie drapacza
3. Skład odżywczy nasion drapacza
4. Właściwości i działanie drapacza

Wygląd  drapacza

Drapacz lekarski to jednoroczna roślina należąca do rodziny astrowatych (Asteraceae), której charakterystyczny wygląd sprawia, że łatwo wyróżnia się na tle innych roślin zielnych. Roślina ta osiąga zwykle wysokość kilkudziesięciu centymetrów. Jej łodyga jest silnie rozgałęziona, szorstka w dotyku i pokryta delikatnymi włoskami. Liście są lancetowate, kolczasto ząbkowane, pokryte białawym unerwieniem, przypominającym wzory marmurkowe, co nadaje im dekoracyjny charakter.

Kwiaty drapacza są zebrane w kuliste, złocistożółte koszyczki kwiatowe otoczone przez kolczaste, zielonkawe podsadki, które mogą być zakończone długimi cierniami. Pojedyncze kwiaty są rurkowate, typowe dla rodziny Asteraceae, i pojawiają się na szczytach pędów od czerwca do sierpnia, wydzielając delikatny, ziołowy zapach. Po przekwitnięciu rozwijają się niełupki z puchem kielichowym, które umożliwiają rozsiewanie nasion przez wiatr.

Występowanie drapacza

Naturalnym siedliskiem drapacza lekarskiego są obszary basenu Morza Śródziemnego, skąd roślina ta pochodzi, ale na przestrzeni wieków została szeroko rozprzestrzeniona i dziś można ją znaleźć również w wielu innych regionach o klimacie umiarkowanym i ciepłym. Występuje dziko w krajach południowej i zachodniej Europy, w północnej Afryce, na Bliskim Wschodzie oraz w niektórych rejonach Azji Zachodniej.

Ze względu na swoje zastosowania w ziołolecznictwie drapacz lekarski był też celowo wprowadzany do uprawy w innych częściach świata, w tym w Ameryce Północnej i Australii. Preferuje stanowiska nasłonecznione, suche i ciepłe, często porasta nieużytki, pobocza dróg, suche łąki, czy przydroża.

Skład odżywczy nasion drapacza

Analizy biochemiczne wykazały, że głównym składnikiem odżywczym nasion drapacza są węglowodany, które stanowią aż około 68,5% ich masy.

Niezwykle wysoka zawartość błonnika

Co istotne, niemal połowę tej frakcji zajmuje błonnik pokarmowy, odpowiadający za około 32% całkowitej masy nasion. Tak wysoka zawartość błonnika może mieć korzystny wpływ na pracę układu pokarmowego i regulację poziomów glukozy oraz cholesterolu we krwi.

Cenne źródło białka i innych makroskładników

Oprócz węglowodanów nasiona zawierają również znaczną ilość białka (około 16%), co sprawia, że mogą stanowić uzupełnienie diety w aminokwasy. Choć zawartość tłuszczu ogółem jest stosunkowo niska (około 11%), to jego jakość zasługuje na uwagę. Przeważają tu zdrowe kwasy tłuszczowe nienasycone, w tym głównie kwas linolowy (omega-6) stanowiący około 72% oraz kwas oleinowy (omega-9), który występuje w ilości około 18%.

Sterole roślinne

Wśród związków rozpuszczalnych w tłuszczach stwierdzono obecność bioaktywnych steroli roślinnych, z których najwięcej było β-sitosterolu (około 59%) oraz stigmasterolu (19%). Fitosterole te są znane m.in. z właściwości obniżających poziom cholesterolu we krwi. Nasiona zawierały również cenne fosfolipidy, spośród których najwięcej było fosfatydyloetanoloaminy (45%), a następnie fosfatydyloinozytolu (37%) i fosfatydylocholiny (6%). Fosfolipidy odgrywają kluczową rolę w budowie błon komórkowych i w przekazywaniu sygnałów międzykomórkowych w układzie nerwowym i innych tkankach oraz narządach.

Tokoferole

Istotnym składnikiem frakcji lipidowej są także tokoferole, czyli forma witaminy E, z wyraźną dominacją α-tokoferolu (około 470 mg/kg), który posiada silne właściwości antyoksydacyjne. Witamina E chroni komórki przed stresem oksydacyjnym i uszkodzeniami powodowanymi przez wolne rodniki, co czyni ją ważnym czynnikiem wspierającym zdrowie skóry, układu sercowo-naczyniowego i odpornościowego.

Ogólna charakterystyka drapacza lekarskiego

Właściwości i działanie drapacza

W drapaczu lekarskim stwierdzono bogactwo fenolowych związków bioaktywnych, takich jak chalkony, flawony i kwas cynamonowy. Związki te kojarzone są m.in. z działaniem antybakteryjnym (porównywalnym z jednym z antybiotyków). Warto też dodać, że ekstrakty z drapacza lekarskiego zawierają skoncentrowane związki biologicznie czynne, których surowiec zielarski nieprzetworzony dostarcza w zbyt małych ilościach, by mogły działać.

Potencjał prozdrowotny

Wymienia się tutaj związki seskwiterpenowe takie jak arktiina, arktygenina oraz cnicyna, które wykazują zróżnicowany potencjał prozdrowotny i jest on obecnie eksplorowany przez naukowców nowoczesnymi metodami badawczymi.

Układ nerwowy

We wstępnych badaniach naukowych zaobserwowano, że aktywne związki zawarte w drapaczu lekarskim mogą wykazywać obiecujące działanie w kontekście ochrony i regeneracji układu nerwowego.

Z jednej strony wskazuje się, że ekstrakty z tej rośliny mogą hamować aktywność enzymów charakterystycznych dla choroby Alzheimera, która wiąże się z postępującą utratą pamięci i funkcji poznawczych. Z drugiej strony, badania prowadzone zarówno w warunkach laboratoryjnych (in vitro), jak i na modelach zwierzęcych (in vivo) wykazały, że drapacz lekarski, a szczególnie jeden z jego głównych składników – cnicyna – może znacząco wspomagać proces regeneracji uszkodzonych nerwów.

W eksperymentach zauważono, że zastosowanie cnicyny prowadziło do przyspieszonego wzrostu aksonów, czyli długich wypustek neuronów odpowiedzialnych za przewodzenie impulsów nerwowych, oraz do szybszego powrotu funkcji uszkodzonych nerwów po ich przecięciu lub poważnym urazie.

Regeneracja tkanek

Ponadto badania na zwierzęcych modelach cukrzycy wykazały pozytywne efekty ekstraktów drapacza lekarskiego w leczeniu ran cukrzycowych, w tym redukcję stanu zapalnego oraz regulację ekspresji genów kluczowych dla regeneracji tkanek. Ekstrakty tej rośliny wykazują również potencjał przeciwbólowy poprzez oddziaływanie na kilka specyficznych mechanizmów biochemicznych, jednak nie był on badany w eksperymentach z udziałem ludzi.

Źródła:

• Ziętal K, Mirowska-Guzel D, Nowaczyk A, Blecharz-Klin K. Cnicus benedictus: Folk Medicinal Uses, Biological Activities, and In Silico Screening of Main Phytochemical Constituents. Planta Med. 2024;90(13):976-991. doi:10.1055/a-2401-6049
• Rezig K, Benkaci-Ali F, Foucaunier ML, et al. HPLC/ESI-MS Characterization of Phenolic Compounds from Cnicus benedictus L. Roots: A Study of Antioxidant, Antibacterial, Anti-Inflammatory, and Anti-Alzheimer's Activity. Chem Biodivers. 2024;21(1):e202300724. doi:10.1002/cbdv.202300724
• Mohammed MJ, Kadhim HM. The hepatoprotective effects of the polyphenol-enriched n-butanol fraction of Cnicus benedictus against carbon tetrachloride-induced liver fibrosis in rats: In vivo study. Toxicol Rep. 2024;14:101850. Published 2024 Dec 5. doi:10.1016/j.toxrep.2024.101850
• Zhang J, Shen S, Zhu S, Jia F, Li J, Sun Y. Cnicus benedictus extract-loaded electrospun gelatin wound dressing for treating diabetic wounds: An in vitro and in vivo study. J Appl Biomater Funct Mater. 2024;22:22808000241245298. doi:10.1177/22808000241245298
• Ahmadimoghaddam D, Sadeghian R, Ranjbar A, Izadidastenaei Z, Mohammadi S. Antinociceptive activity of Cnicus benedictus L. leaf extract: a mechanistic evaluation. Res Pharm Sci. 2020;15(5):463-472. Published 2020 Oct 19. doi:10.4103/1735-5362.297849
• Teneva O, Petkova Z, Dobreva A, Dzhurmanski A, Stoyanova L, Angelova-Romova M. Centaurea benedicta-A Potential Source of Nutrients and Bioactive Components. Plants (Basel). 2024;13(24):3579. Published 2024 Dec 22. doi:10.3390/plants13243579
• Avula B, Katragunta K, Wang YH, Ali Z, Khan IA. Simultaneous determination and characterization of flavonoids, sesquiterpene lactone, and other phenolics from Centaurea benedicta and dietary supplements using UHPLC-PDA-MS and LC-DAD-QToF. J Pharm Biomed Anal. 2022;216:114806. doi:10.1016/j.jpba.2022.114806
• Gobrecht P, Gebel J, Leibinger M, et al. Cnicin promotes functional nerve regeneration. Phytomedicine. 2024;129:155641. doi:10.1016/j.phymed.2024.155641