Krokosz barwierski - właściwości, działanie i zastosowanie

Krokosz barwierski (Carthamus tinctorius L.) znany jest pod wieloma nazwami na świecie – w języku chińskim to "Hong Hua", a w języku arabskim "Usfur", co odzwierciedla jego szerokie zastosowanie w zielarskich tradycjach różnych kultur. Roślina ta była używana już w starożytnym Egipcie do barwienia tkanin i mumifikacji, a jej intensywnie pomarańczowe płatki często zastępowały kosztowny szafran. Obecnie krokosz jest badany głównie ze względu na swoje właściwości biologiczne, szczególnie w kontekście chorób cywilizacyjnych.

1. Wygląd krokosza
2. Zastosowanie krokosza
3. Właściwości i działanie krokosza

Wygląd krokosza

Krokosz barwierski to jednoroczna roślina zielna z rodziny astrowatych (Asteraceae), osiągająca zwykle wysokość od 30 do 150 centymetrów, o sztywnej, silnie rozgałęzionej łodydze pokrytej lancetowatymi liśćmi o zielonym lub lekko szarozielonym odcieniu. Jego kwiatostany mają postać koszyczków skupionych na szczytach pędów, złożonych z licznych, rurkowatych kwiatów w intensywnych odcieniach żółci, pomarańczu lub czerwieni, które przypominają nieco kwiaty ostu.

Owoc krokosza

Owocem krokosza jest niełupka o kremowobiałym kolorze, zawierająca nasiona bogate w olej. Roślina ta występuje naturalnie w regionach o suchym i ciepłym klimacie, przede wszystkim w Azji Zachodniej, Indiach i na Bliskim Wschodzie, ale od wieków uprawiana jest również w Chinach, krajach śródziemnomorskich, Ameryce Północnej i w niektórych rejonach Afryki Północnej.

Zastosowanie krokosza

Współcześnie, oprócz zastosowań w produkcji barwników, krokosz barwierski jest także uprawiany przemysłowo dla oleju z nasion oraz jako surowiec farmaceutyczny i kosmetyczny. Krokosz barwierski stosuje się w postaci naparów i odwarów przygotowywanych z suszonych płatków kwiatowych, które pije się doustnie w celach leczniczych, szczególnie w tradycyjnej medycynie chińskiej, gdzie wykorzystywany jest także jako składnik mieszanek ziołowych.

Suplementy diety

Współcześnie zastosowanie znajduje również w formie ekstraktów alkoholowych lub wodnych przyjmowanych jako kapsułki, tabletki lub krople doustne. Olej z nasion krokosza używa się jako suplement diety w formie płynnej lub kapsułkowanej, a w przemyśle kosmetycznym bezpośrednio na skórę. Co ciekawe, w warunkach klinicznych stosuje się żółcień krokoszową w postaci iniekcji dożylnych.

Ogólna charakterystyka krokosza barwierskiego

Właściwości i działanie krokosza

Krokosz barwierski i jego składniki aktywne, takie jak żółcień hydroksysaflorowa A / saflomina A (brak polskiej nazwy) oraz żółcień / “żółć” krokoszowa, safloryna oraz kartamina obok kwasu linolowego wykazują potencjał prozdrowotny w nefropatii cukrzycowej poprzez zmniejszenie wydalania albumin z moczem, poziomu mocznika we krwi, kreatyniny, białka C-reaktywnego o wysokiej czułości, interleukiny-6 oraz czynnika martwicy nowotworów alfa, co wskazuje na działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne.

Parametry metaboliczne

W badaniach z udziałem łącznie ponad 3700 pacjentów wykazano poprawę parametrów metabolicznych, takich jak glikemia na czczo, glikemia poposiłkowa, poziomy hemoglobiny glikowanej, insulinooporność mierzona wskaźnikiem HOMA-IR, a także redukcję poziomu trójglicerydów i cholesterolu całkowitego. W analizie porównawczej tłuszczów roślinnych olej z krokosza wykazywał jedne z najlepszych wyników w redukcji cholesterolu LDL i cholesterolu całkowitego, ustępując jedynie olejowi rzepakowemu, co potwierdza jego potencjał jako składnika diety w profilaktyce miażdżycy.

W badaniach dotyczących zespołu metabolicznego stosowanie oleju krokoszowego związane było z obniżeniem ciśnienia tętniczego, insulinooporności i obwodu talii oraz zwiększeniem stężenia adiponektyny – hormonu o właściwościach przeciwzapalnych i poprawiających wrażliwość tkanek na insulinę.

Udary mózgu

Warty podkreślenia jest fakt, że w kontekście udaru niedokrwiennego mózgu zastosowanie żółcieni krokoszowej zwiększało częstość poprawy neurologicznej bez zgłaszanych poważnych działań niepożądanych, natomiast w leczeniu dławicy piersiowej związek ten podawany w formie iniekcji zwiększał skuteczność terapii konwencjonalnej, poprawiając objawy kliniczne i wyniki EKG.

Przeciw zakrzepom

W zapobieganiu zakrzepicy żył głębokich po zabiegach ortopedycznych, połączenie żółcieni krokoszowej z heparyną drobnocząsteczkową skutkowało zmniejszeniem częstości występowania zakrzepów wraz z wydłużeniem czasu protrombinowego (miary krzepliwości), bez zwiększenia liczby działań niepożądanych.

Źródła: 

• Wang X, Xu Y, Chu C, et al. Effect of safflower yellow on early type II diabetic nephropathy: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. J Pediatr Endocrinol Metab. 2019;32(7):653-665. doi:10.1515/jpem-2018-0425
• Fu S, Zhou Q, Gao Y, et al. Antioxidant and Anti-Inflammatory Properties of Hydroxyl Safflower Yellow a in Diabetic Nephropathy: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Front Pharmacol. 2022;13:929169. Published 2022 Aug 11. doi:10.3389/fphar.2022.929169
• Liang Y, Chen X, Luo S, Li Y. Comparative study of safflower yellow adjuvant to conventional treatment regimen and conventional treatment regimen on diabetic nephropathy. Sci Rep. 2024;14(1):21140. Published 2024 Sep 10. doi:10.1038/s41598-024-64216-z
• Schwingshackl L, Bogensberger B, Benčič A, Knüppel S, Boeing H, Hoffmann G. Effects of oils and solid fats on blood lipids: a systematic review and network meta-analysis. J Lipid Res. 2018;59(9):1771-1782. doi:10.1194/jlr.P085522
• Ruyvaran M, Zamani A, Mohamadian A, et al. Safflower (Carthamus tinctorius L.) oil could improve abdominal obesity, blood pressure, and insulin resistance in patients with metabolic syndrome: A randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial. J Ethnopharmacol. 2022;282:114590. doi:10.1016/j.jep.2021.114590
• Sun Y, Zhao H, Gao Z, Li L. Safflower Yellow Combined with Low Molecular Weight Heparin in Preventing Deep Vein Thrombosis After Orthopaedic Surgery: A Meta-Analysis and Literature Review. Altern Ther Health Med. 2024;30(11):276-281.
• Li Q, Liu L, Yin W, Zhu Z, Xu H. Efficacy and safety of safflower yellow combined with low molecular weight heparin in preventing deep vein thrombosis after orthopedic surgery: a systematic review and meta-analysis. Am J Transl Res. 2024;16(11):6626-6635. Published 2024 Nov 15. doi:10.62347/VUAI5958
• Fan S, Lin N, Shan G, Zuo P, Cui L. Safflower yellow for acute ischemic stroke: A systematic review of randomized controlled trials. Complement Ther Med. 2014;22(2):354-361. doi:10.1016/j.ctim.2014.01.001
• Lu L, Li Y, Jin Q, Chen Y. Safflor yellow treating angina pectoris: A pharmacoeconomic evaluation and network meta-analysis. Medicine (Baltimore). 2022;101(41):e31036. doi:10.1097/MD.0000000000031036
• Kong D, Xia W, Zhang Z, et al. Safflower yellow injection combined with conventional therapy in treating unstable angina pectoris: a meta-analysis. J Tradit Chin Med. 2013;33(5):553-561. doi:10.1016/s0254-6272(14)60021-2