Kwas fitynowy co to jest? Działanie, właściwości

Mówiąc najprościej, kwas fitynowy jest jedną z postaci witaminy B8. Natomiast ogólnie nazwa witaminy B8 obejmuje cały, obecny w pożywieniu inozytol. Dlatego drugą najpowszechniejszą postacią witaminy B8, obok kwasu fitynowego, jest jeden z trzech głównych składników lecytyny - fosfatydyloinozytol.

1. Kilka kartek z historii inozytolu
2. Czynnik witaminopodobny
3. Znaczenie inozytolu
4. Kilka kartek z historii kwasu fitynowego
5. Korzyści zdrowotne
6. Najlepsza dieta

Kilka kartek z historii inozytolu

Pod względem struktury chemicznej, inozytol jest związkiem z grupy węglowodanów. Inozytol został odkryty w 1850 r. przez Johanesa Josepha Scherera. Ponieważ autor tego odkrycia wyizolował inozytol po raz pierwszy z ekstraktów mięsnych, nazwał nowoodkryty związek „inositol” od greckiego „inos” jako dopełniacza liczby pojedynczej rzeczownika „is” w znaczeniu „mięsień”. Scherer nazywał też inozytol „cukrem mięśniowy”, jednak ta jego nazwa, jako potoczna, nie utrwaliła się w nomenklaturze naukowej.

Jednakże dopiero sto lat później naukowcom udało się udowodnić, że inozytol jest czynnikiem niezbędnym do życia. Jak bowiem się okazało, niedobór inozytolu u zwierząt laboratoryjnych prowadził do zahamowania wzrostu, zapalenia skóry, utraty sierści i ostatecznie do zgonu. Ponieważ u ludzi nie obserwowano objawów niedoboru inozytolu, powiązano ten fakt z jego szerokim rozpowszechnieniem w diecie i ustalono normę jego spożycia na min. 1 g dziennie, zaliczając go do grona witamin i opatrując symbolem B8.

Czynnik witaminopodobny

Ponieważ jednak w późniejszych badaniach ustalono, że inozytol jest wytwarzany w ludzkim organizmie z glukozy i że jego produkcja osiąga dzienny poziom ok. 4 g, wykreślono ten związek z listy witamin. I dopiero najaktualniejsze badania udowodniły, że żywienie z wysokim udziałem inozytolu, w porównaniu z niskim, skutkuje zdecydowanymi korzyściami zdrowotnymi, co znowu odmieniło spojrzenie naukowców na ten związek jako jednak niezbędny składnik pokarmowy.

Na podstawie tych badań możemy bowiem wywnioskować, że wprawdzie nasz organizm produkuje inozytol, to jednak ta produkcja nie wystarcza mu do całkowitego zaspokojenia potrzeb, w związku z czym dieta okazuje się, choć jedynie dodatkowym, niemniej niezbędnym źródłem inozytolu. Tak więc dziś o inozytolu możemy mówić jako o tzw. czynniku witaminopodobnym, albo nawet wprost powrócić do jego dawnej nazwy witaminy B8.

Znaczenie inozytolu

Każdy niezbędny składnik pokarmowy ma jakieś znaczenie dla naszego organizmu; skoro jest niezbędny, to po prostu organizm nie jest w stanie się bez niego obyć, czyli podtrzymać procesy życiowe bez jego poboru z diety. Ale inozytol możemy uznać za składnik o znaczeniu fundamentalnym, a to z tego powodu, że kontroluje przebieg tak fundamentalnych procesów życiowych, jak między innymi:

• funkcjonalność błon biologicznych
• sygnalizacja hormonalna i neuronalna
• ekspresja genów
• homeostaza fosforanowa

Aby lepiej zrozumieć problematykę fundamentalnego znaczenia inozytolu, wystarczy przybliżyć w kilku słowach ostatni z wymienionych procesów życiowych, czyli homeostazę fosforanową. Otóż rodniki fosforanowe są źródłem energii biologicznej, czyli – mówiąc prościej – naszym paliwem komórkowym. Jak zapewne pamiętamy, rodniki fosforanowe, magazynowane za pomocą wysokoenergetycznych wiązań w adenozynotrifosforanie (ATP), dostarczają energii do przebiegu wszystkich czynności życiowych, przykładowo do skurczów białek kurczliwych włókien mięśniowych, wykonujących pracę fizyczną.

Tak jak ATP jest w stanie magazynować maksymalnie trzy, tak inozytol aż osiem rodników fosforanowych. Zatem inozytol jest rezerwuarem rodników fosforanowych, czyli czymś na wzór zbiornika paliwa komórkowego. I chociaż do prowadzenia czynności życiowych energia biologiczna może być czerpana niemal wyłącznie z rodników fosforanowych ATP, to jednak – jak dowiodły badania – produkcja ATP, a zatem cała energetyka komórkowa, jest ściśle regulowana właśnie przez fosforany inozytolu jako zbiorniki rodników fosforanowych.

Kilka kartek z historii kwasu fitynowego

Kwas fitynowy, zwany krócej fitynianem, został odkryty w 1855 roku. Tym razem jednak, w odróżnieniu od inozytolu, wyodrębniono go z materiału roślinnego. Jego strukturę ustalono w 1914 r. jako cząsteczkę takiego samego mio-inozytolu, czyli formy inozytolu znalezionego wcześniej w mięsie, tyle że magazynującą sześć rodników fosforanowych.

W latach 40. XX w., na skutek pierwszych eksperymentów fizjologicznych, kwas fitynowy opisano jako antyodżywczy składnik pokarmowy, ponieważ zmniejszał wchłanianie takich pierwiastków, jak wapń, cynk i żelazo, z którymi tworzył związki nierozpuszczalne w wodzie. I dopiero w znacznie późniejszych badaniach wyjaśniono, że ten efekt antyodżywczy pojawia się jedynie wtedy, kiedy fitynian jest dostarczany w dużych ilościach w diecie niezbilansowanej pod względem zawartości minerałów, tak jak w dietach wegańskich czy sposobie żywienia społeczeństw trzeciego świata.

Sugestie dla wegan

Jednym słowem wtedy, gdy dieta opiera się wyłącznie lub w zdecydowanej przewadze na produktach roślinnych, obfitujących w fitynian, a ogólnie ubogich w wapń, cynki i żelazo, a szczególnie ubogich w łatwo przyswajalne formy tych pierwiastków. Dlatego zwolennikom diety wegańskiej zalecane jest usuwanie nadmiaru kwasu fitynowego z żywności roślinnej, poprzez jej gotowanie, moczenie w kwasowych roztworach, kiszenie lub kiełkowanie, a także uzupełnianie diety specjalnymi produktami dedykowanymi weganom, wzbogaconymi wapniem, cynkiem i żelazem.  

Watek diety śródziemnomorskiej

Jednak spożywanie fitynianu, jak dowodzą badania, w umiarkowanych ilościach w zbilansowanej diecie, takiej jak przykładowo dieta śródziemnomorska, w żaden sposób nie zmniejsza biodostępności tych niezbędnych życiowo pierwiastków. Przede wszystkim z tego powodu, co wyjaśniono w badaniach, że pierwiastki z produktów zwierzęcych, występujące tutaj jako kompleksy białkowe, nie są specjalnie wrażliwe na kwas fitynowy. Mało tego, w badaniach ostatniego trzydziestolecia pojawiły się liczne dowody przemawiające za tym, że żywienie z optymalnym udziałem kwasu fitynowego przynosi człowiekowi szerokie i liczne, zdecydowane korzyści zdrowotne.

"Dieta śródziemnomorska opiera się na wynikach epidemiologicznych, które mówią, że osoby żyjące w Grecji, Włoszech i Hiszpanii i przestrzegające tradycyjne diety swojej kultury, mają lepsze wyniki zdrowotne niżeli reszta świata." Łukasz Domeracki - Dietetyk

Korzyści zdrowotne

Otóż we wspomnianych wyżej badaniach dowiedziono, że żywienie dietami, dostarczającymi 1-2 g kwasu fitynowego dziennie, skutkuje zdecydowanym obniżeniem ryzyka rozwoju takich nieprzyjemnych przypadłości zdrowotnych, jak:

• cukrzyca
• miażdżyca
• otyłość
• kamica nerkowa
• zwapnienie tkanek miękkich
• osteoporoza
• choroby neurodegeneracyjne
• nowotwory

Najlepsza dieta

W żywności pochodzenia roślinnego fitynian występuje zwykle w postaci fityny, czyli soli wapniowo-magnezowej kwasu fitynowego. Najwięcej fitynianu znajdujemy w orzechach, nasionach roślin oleistych, zbożach i warzywach strączkowych. Rekordzistami są tutaj orzechy brazylijskie, nasiona konopi i sezamu oraz pestki dyni, zawierające od 4 do 6 g kwasu fitynowego na 100 g. Obfitym źródłem są również migdały, produkty sojowe, płatki owsiane, fasola i kukurydza, zawierające od 2 do 3 g na 100 g.

Jak jednak pamiętamy, w przypadku kwasu fitynowego „więcej” nie znaczy „lepiej”. Ważne jest tutaj optimum spożycia, ustalone na 1-2 g, z dietą zbilansowaną pod względem dowozu łatwo przyswajalnego wapnia, cynku i żelaza. Dlatego też, zdaniem specjalistów, wszystkie wymogi takiego optymalnego sposobu żywienia spełnia dieta śródziemnomorska, ogólnie uznawana za najzdrowszą, czyli oparta na warzywach, owocach, strączkach, orzechach, zbożach, rybach, owocach morza, serach, jogurcie i oliwie z oliwek, z umiarkowanym udziałem czerwonego mięsa.

Autor: Sławomir Ambroziak

Źródła:                

• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9855079/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6943413/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7663797/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9223660/