Lecytyna sojowa (E322) - co to jest? Właściwości, zastosowanie

Ogólnie rzecz biorąc, lecytyna jest jednym z najważniejszych, niezbędnych składników pokarmowych. Z uwagi na pełnione przez nią funkcje życiowe, jej niedobór w diecie niesie ze sobą niezwykle poważne konsekwencje. Natomiast lecytyna sojowa, opatrzona symbolem E322, to postać tego składnika izolowana z ziaren soi, wykorzystywana szeroko w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym i kosmetycznym, zarówno jako składnik czynny biologicznie, jak też aktywny powierzchniowo, czyli technologiczny emulgator.

1. Jak odkryto i nazwano lecytynę?
2. Czym jest lecytyna
3. Znaczenie lecytyny
4. Co warto wiedzieć o cholinie?
5. Czy niedobór lecytyny może być niebezpieczny?
6. Oby jej nigdy nie brakowało

Jak odkryto i nazwano lecytynę?

Jednym z nestorów badań nad chemicznym składem pożywienia był francuski chemik Théodore Gobley. Naukowiec ten, badając skład chemiczny żółtka jaja, w 1846 r. wyodrębnił z jego składu szczególną, niescharakteryzowaną wcześniej substancję tłuszczową. A ponieważ większość substancji tłuszczowych znana była nauce już od 1823 r., czyli od czasu opublikowania przez Michel Eugène’a Chevreula wyników badań zwierzęcego i roślinnego tłuszczu, Gobley – zgodnie z naukowym obyczajem – nabył prawo do nadania nazwy nowoodkrytej substancji. Nazwał ją więc lecytyną, od greckiego wyrazu lekithos, oznaczającego ni mniej, ni więcej, jak tylko żółtko jaja.

Czym jest lecytyna

Pod względem składu chemicznego lecytyna jest mieszaniną kilku fosfolipidów. Natomiast fosfolipidy to takie szczególne formy cząsteczek tłuszczowych. Otóż normalne cząsteczki tłuszczowe, czyli trójglicerydy, tworzone są przez jedną cząsteczkę glicerolu, wiążącą trzy cząsteczki kwasów tłuszczowych, z czego właśnie wzięła się ich fachowa nazwa. Natomiast w cząsteczce fosfolipidu, jeden z kwasów tłuszczowych zostaje zamieniony molekułą nietłuszczową, wiązaną z glicerolem za pomocą rodnika fosforanowego. No i właśnie stąd nazwa: fosfolipidy.

Chociaż istnieje kilka molekuł nietłuszczowych, zdolnych do wypierania kwasu tłuszczowego w cząsteczkach fosfolipidów, takich jak etyloamina, seryna czy inozytol, najczęściej jednak, gdyż w 80. procentach, molekułą tą bywa cholina. Fosfolipid z cząsteczką choliny w swoje strukturze jest nazywany w nomenklaturze naukowej fosfatydylocholiną. A że przeważającym ilościowo fosfolipidem lecytyny jest właśnie fosfatydylocholina, często obie te nazwy, lecytyna i fosfatydylocholina, funkcjonują w literaturze naukowej jako synonimy.

Znaczenie lecytyny

Fosfolipidy - fundament życia

Dosłownie funkcję lecytyny, pełnioną w naszym organizmie i ogólnie w świecie materii ożywionej, trudno by było przecenić… W pierwszej kolejności musimy pamiętać, że fosfolipidy są fundamentem życia. Otóż dzięki temu, że przednia część ich cząsteczek rozpuszcza się a tylna nie rozpuszcza w wodzie, molekuły fosfolipidów mogły tworzyć w pierwotnym oceanie sferyczne struktury, takie jak oka w rosole, których wnętrze – izolowane od środowiska zewnętrznego  – mogło tworzyć własne środowisko, sprzyjające koncentracji związków organicznych i przebiegowi reakcji biochemicznych, charakterystycznych dla przebiegu procesów życiowych.

Pierwsze organizmy

Dzięki fosfolipidom wyłoniły się więc pierwsze organizmy jednokomórkowe. Dlatego też i dzisiaj fosfolipidy są fundamentalnym składnikiem błon komórkowych, błon mitochondrialnych i ogólnie wszystkich błon biologicznych naszego organizmu. Tak więc lecytyna jest nieodzownym składnikiem wszystkich błon biologicznych, tworzonym w 80% przez fosfatydylocholinę. Błona biologiczna to bowiem membrana zbudowana z dwóch warstw współtworzonych przez fosfolipidy.

Błona komórkowa

Błonę otaczającą komórkę nazywamy błoną komórkową, jednak we wnętrzu komórki funkcjonuje cały system błon rozdzielających jej poszczególne struktury. Błona komórkowa oddziela wnętrze komórki od środowiska zewnętrznego, umożliwiając jednocześnie transport wybranych molekuł, niezbędnych do przebiegu procesów życiowych. Natomiast błony wewnętrzne tworzą przedziały, czyli inaczej organelle komórkowe.

We wnętrzu komórki znajdujemy więc następujące organelle zbudowane z wewnętrznych błon biologicznych: retikulum endoplazmatyczne, aparat Golgiego, wakuole, mitochondria i peroksysomy. Tak więc błony biologiczne, a więc również pośrednio lecytyna, tworząc przedziały komórkowe, umożliwiają komórce równoległe prowadzenie różnych, często przeciwstawnych reakcji chemicznych, warunkując w ten sposób sprawność przebiegu wszystkich procesów życiowych.

Do czego jeszcze niezbędna jest lecytyna

Jako fosfatydylocholina, lecytyna jest też niezbędna z jednej strony do syntezy miceli umożliwiających przyswajanie rozpuszczalnych w tłuszczach, niezbędnych składników pokarmowych, takich jak przykładowo witaminy A, D, E i K, karotenoidy, koenzym Q10, sterole czy kwasy omega 6 i 3, z drugiej zaś lipoprotein transportujących te składniki do tkanek docelowych wraz z obiegiem krwi. W teorii lecytyna jest też głównym, a w praktyce zasadniczo jedynym, pokarmowych źródłem choliny, stanowiącej najczęściej ok. 10% jej składu.

Co warto wiedzieć o cholinie?

Otóż cholina jest dla człowieka niezbędnym składnikiem pokarmowym, zaliczanym wcześniej do witamin z grupy B i nazywanym witaminą B4, o którym obecnie mówi się częściej jako o tzw. czynniku witaminopodobnym lub niezbędnym związku azotowym, podobnym do aminokwasów.

Proces metylacji i rola w organizmie

Oprócz udziału w budowie fosfolipidów, cholina funkcjonuje również jako tzw. donor metylu w reakcjach metylacji, przebiegających w naszym organizmie. Natomiast metylacja to proces przyłączania grupy metylowej, składającej się z atomu węgla oraz trzech atomów wodoru (-CH3) w miejsce atomu wodoru, do różnych substancji biologicznie czynnych, co zmienia aktywność takich cząsteczek, którymi mogą być zarówno neuroprzekaźniki, witaminy i hormony, jak również DNA, RNA czy fosfolipidy.

Metylacja bierze udział w ogromnej liczbie procesów życiowych, przebiegających w naszym organizmie, a m.in. w stabilizacji DNA oraz syntezie DNA i RNA, aktywacji i dezaktywacji genów i hormonów, produkcji i funkcjonalności neurotransmiterów – dopaminy, serotoniny i noradrenaliny, produkcji melatoniny, karnityny, kreatyny, glutationu i koenzymu Q10, energetycznej funkcjonalności mitochondriów, rozmnażaniu komórkowym, detoksykacji wątroby, przeciwinfekcyjnej aktywacji układu odpornościowego, regulacji procesów zapalnych oraz eliminacji sprzyjającej rozwojowi chorób krążenia homocysteiny.

Prekursor acetylocholiny

Cholina jest jednak w pierwszej kolejności prekursorem acetylocholiny – kluczowego neuroprzekaźnika warunkującego dobry nastrój i pamięć, prawidłową akcję serca i ciśnienie krwi, pracę jelit i pęcherza moczowego, ale przede wszystkim kontrolę czynności mięśni szkieletowych.

Czy niedobór lecytyny może być niebezpieczny?

Rozwój stłuszczeniowej choroby wątroby i raka

Ponieważ fosfatydylocholina jest kluczowym składnikiem lipoprotein o bardzo małej gęstości, które są odpowiedzialne za transport trójglicerydów (tłuszczów) z wątroby, dlatego jednym z pierwszych objawów klinicznych niedoboru lecytyny w diecie jest rozwój stłuszczeniowej choroby wątroby. I jak dowiodły badania, długotrwały niedobór lecytyny w diecie może prowadzić do samoistnego rozwoju raka wątroby. Przy czym należy podkreślić, na co zwracają szczególną uwagę specjaliści, że niedobór lecytyny jest jedynym niedoborem pokarmowym, który prowadzi samoczynnie do rozwoju choroby nowotworowej.

Rozpad włókien mięśniowych

W przypadku niedoboru lecytyny dochodzi również do wzrostu w surowicy krwi poziomu mięśniowego enzymu fosfokinazy kreatynowej. W tej sytuacji dochodzi bowiem do zaburzenia integralności błon biologicznych włókien mięśniowych, zbudowanych głównie z lecytyny, a w konsekwencji do ich śmierci i rozpadu, skutkującego wyciekiem do krwi enzymów mięśniowych. A gremialny rozpad włókien mięśniowych nazywany jest rabdomiolizą i jest stanem zagrażającym zdrowiu, a nawet życiu, albowiem filtrowana przez nerki zawartość mięśniowej treści komórkowej może doprowadzić do ich niewydolności.

Rozwój chorób układu krążenia

W badaniach ustalono, że przy spożyciu lecytyny niższym jak 500 mg dziennie, u wszystkich badanych pojawiają się objawy niedoboru choliny. A niedobór choliny w diecie skutkuje wzrostem w krwiobiegu poziomu homocysteiny, która jest jednym z głównych czynników sprzyjających rozwojowi chorób układu krążenia.

Ponieważ cholina jest ważna dla prawidłowego zamknięcia cewy nerwowej we wczesnych stadiach rozwoju mózgu, dlatego – jak wykazano w badaniach – kobiety w najniższym przedziale spożycia choliny (poniżej 300 mg na dobę, czyli 3 g lecytyny) miały 4 razy większe ryzyko urodzenia dziecka z wadą cewy nerwowej i rozszczepem ustno-twarzowym, niż kobiety w najwyższym przedziale spożycia (powyżej 500 mg na dobę, czyli 5 g lecytyny). Jak więc podkreślają specjaliści, niskie spożycie lecytyny, a tym samym choliny, przez ciężarną kobietę zwiększa ryzyko występowania wad cewy nerwowej u jej potomstwa.

Uczenie się i zapamiętywanie

Istnieją również dowody naukowe, wskazujące na to, że niedobór choliny, jako prekursora neuroprzekaźnika acetylocholiny, prowadzi do spadku zdolności uczenia się i zapamiętywania. Jak więc dowiedziono, niedobór choliny u kobiet ciężarnych i karmiących piersią może powodować trwałe zmiany w rozwijającym się mózgu dziecka, utrzymujące się przez całe jego życie.

Zdolności poznawcze seniorów

Ponieważ jednak obszary mózgu odpowiedzialne za procesy uczenia się i zapamiętywania są jedynymi, w których komórki nerwowe namnażają przez całe życie, dlatego odpowiedni poziom spożycia lecytyny, a tym samym choliny, jest również niezwykle ważny, jak dowodzą badania, dla zdolności umysłowych osób dorosłych i seniorów, m.in. chroniąc ich mózgi przed problemami neurodegeneracyjnymi, związanymi z osłabieniem zdolności poznawczych i zanikiem pamięci.

Oby jej nigdy nie brakowało

Biorąc pod uwagę znaczenie lecytyny dla funkcjonalności naszego organizmu, bezwzględnie powinniśmy zadbać o to, aby nigdy nie brakowało jej w naszej diecie. Zazwyczaj przyjmuje się, że dorosły, aktywny fizycznie i umysłowo człowiek powinien spożywać przynajmniej 3 g lecytyny dziennie. A najwięcej lecytyny jako mieszaniny fosfolipidów, w gramach na 100 gramów, znajdziemy w następujących produktach:  

Bogate żródła lecytyny

Chociaż dodatki do żywności z symbolem E nie cieszą się ogólnie dobrą sławą, gdy zobaczymy w składzie jakiegoś produktu E322, możemy spożywać bez obaw, albowiem lecytyna sojowa nie dość, że nie niesie żadnego zagrożenia dla zdrowia, to całkowicie odwrotnie, okazuje się składnikiem niezwykle pożytecznym dla naszego organizmu.

Autor: Sławomir Ambroziak

Źródła:                           

• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5757297/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11246377/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3065734/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6754453/
• https://advanced.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/advs.202405222
• https://link.springer.com/article/10.1007/s12325-014-0165-1