Niedobór żelaza pozostaje jednym z najczęstszych problemów żywieniowych wśród małych dzieci, mimo postępów w zakresie profilaktyki i edukacji zdrowotnej. Okres od 6. do 36. miesiąca życia wiąże się ze szczególnie wysokim ryzykiem deficytu, ponieważ tempo wzrastania przewyższa często możliwości pokrycia zapotrzebowania z diety. Skuteczne podejście do zapobiegania i leczenia niedoborów wymaga zarówno odpowiedniej diagnostyki, jak i indywidualizacji zaleceń żywieniowych, w tym suplementacji.
![dzieko suplement żelaza]()
- Objawy i diagnostyka niedoboru żelaza
- Występowanie i przyczyny niedoboru żelaza
- Składniki kluczowe dla metabolizmu żelaza
- Zwalczanie niedoboru żelaza
Objawy i diagnostyka niedoboru żelaza
Obecne zalecenia dotyczące diagnostyki niedoboru żelaza u dzieci opierają się na połączeniu oceny objawów klinicznych z analizą wskaźników laboratoryjnych, ponieważ obraz kliniczny może być niespecyficzny lub subtelny, zwłaszcza w początkowych stadiach niedoboru. Do najczęściej obserwowanych objawów należą:
- bladość skóry i błon śluzowych
- apatia
- łatwa męczliwość
- spadek koncentracji
- pogorszenie wyników w nauce
- drażliwość
- spowolniony rozwój psychoruchowy,
- u niemowląt także opóźniony rozwój poznawczy i motoryczny.
- u części dzieci mogą występować objawy pica, czyli łaknienia spaczonego, np. jedzenia ziemi, lodu, czy papieru.
Gdy masz podejrzenia...
W przypadku podejrzenia niedoboru żelaza zaleca się wykonanie podstawowych badań laboratoryjnych, obejmujących przede wszystkim stężenie hemoglobiny (Hb), które pozwala wykryć obecność niedokrwistości, jednak nie jest wystarczające do potwierdzenia niedoboru żelaza jako jej przyczyny. Dlatego istotne jest oznaczenie wskaźników gospodarki żelazowej, takich jak ferrytyna (główne białko magazynujące żelazo w organizmie), transferyna, nasycenie transferyny żelazem (TSAT), stężenie żelaza w surowicy oraz całkowita zdolność wiązania żelaza (TIBC).
Ferrytyna
Szczególną uwagę należy zwrócić na ferrytynę, ponieważ jej niskie stężenie jest najbardziej swoistym wskaźnikiem niedoboru żelaza, ale warto pamiętać, że ferrytyna jest również białkiem ostrej fazy, co oznacza, że jej poziom może wzrastać w stanach zapalnych niezależnie od rzeczywistych zasobów żelaza.
Występowanie i przyczyny niedoboru żelaza
Niedobór żelaza pozostaje jednym z najczęstszych zaburzeń żywieniowych u dzieci w wieku 6–36 miesięcy, mimo poprawy standardów żywienia. Jego częstość w Europie waha się znacznie i zależy m.in. od statusu socjoekonomicznego, sposobu karmienia (mleko matki, krowie, modyfikowane), regionu oraz stanu zapalnego organizmu. U niemowląt w wieku 6–12 miesięcy odsetek przypadków niedoboru żelaza sięgał 2–25%, a wśród dzieci 12–36 miesięcy od 3 do nawet 48%, z najwyższymi wartościami w Europie Wschodniej.
Niedokrwistość
Niedokrwistość z niedoboru żelaza była rzadsza, choć w krajach wschodnioeuropejskich osiągała nawet 50%, w porównaniu do <5% w krajach zachodnich. Nawet w populacjach zdrowych dzieci z Europy Zachodniej około 20–30% może mieć niedostateczne zasoby żelaza, mimo że średnie spożycie mieści się w zaleceniach.
Według danych z Azji i Afryki średnia częstość niedoboru żelaza u dzieci <5. roku życia wynosi 17,95%, a niedokrwistości – 16,42%, szczególnie u dzieci poniżej 2. roku życia, z rodzin wielodzietnych i z niską masą urodzeniową.
Nadwaga i otyłość zwiększają ryzyko
Co ciekawe, nie tylko niedożywienie, ale również nadwaga i otyłość zwiększają ryzyko niedoboru. Ma to związek z przewlekłym stanem zapalnym i nadprodukcją hepcydyny, która ogranicza wchłanianie i uwalnianie żelaza z tkanek. Dieta oparta na roślinach, która jest pełna inhibitorów wchłaniania żelaza (takich jak kwas fitynowy, polifenole) również może pogłębiać ten stan. Wchłanianie może być również zaburzone przez zmiany w mikrobiocie jelitowej, która w warunkach otyłości, czy przewlekłego stosowania niektórych leków traci zdolność wspierania dostępności mikroskładników.
Poza samym poziomem spożycia żelaza kluczowe dla metabolizmu tego pierwiastka są niektóre witaminy: witamina C poprawia wchłanianie żelaza niehemowego i tworząc rozpuszczalne kompleksy, natomiast witaminy z grupy B – pirydoksyna (B6), kwas foliowy (B9) i kobalamina (B12) – są niezbędne dla prawidłowej erytropoezy. Ich niedobór może prowadzić do niedokrwistości megaloblastycznej, zaburzeń dojrzewania krwinek i nieefektywnego wykorzystania żelaza, nawet jeśli jest ono dostarczane w odpowiednich ilościach.
Zapotrzebowanie na żelazo wśród dzieci
|
Wiek dziecka
|
Zalecane dzienne spożycie żelaza (mg/dobę)
|
|
0–6 miesięcy
|
0,3 (średnie spożycie z mleka kobiecego)
|
|
7–12 miesięcy
|
11
|
|
1–3 lata
|
7
|
|
4–6 lat
|
10
|
|
7–9 lat
|
10
|
|
10–12 lat (chłopcy)
|
10
|
|
10–12 lat (dziew.)
|
10
|
|
13–18 lat (chłopcy)
|
12
|
|
13–18 lat (dziew.)
|
15
|
Zwalczanie niedoboru żelaza
![dziecko magnez]()
Dieta zapobiegająca niedoborom żelaza u dzieci powinna zawierać produkty bogate w żelazo hemowe, takie jak mięso czerwone, drób i ryby, które cechują się wysoką biodostępnością.
Nie zapominaj o witaminie C
Warto również włączać źródła żelaza niehemowego, jak rośliny strączkowe, zielone warzywa liściaste, czy pełnoziarniste produkty zbożowe, pamiętając o jednoczesnym spożywaniu witaminy C (np. z owoców cytrusowych lub papryki), która wspomaga jego wchłanianie.
Obecne podejście terapeutyczne do niedoboru żelaza i niedokrwistości z jego niedoboru u dzieci opiera się głównie na doustnej suplementacji żelazem, najczęściej w postaci siarczanu żelaza, który jest skuteczny, ale stosunkowo często wywołuje objawy uboczne ze strony przewodu pokarmowego. Alternatywy, takie jak kompleksy polimaltozowe i bisglicynian żelaza, cechują się lepszą tolerancją, choć dowody na ich wyższą skuteczność są ograniczone.
Skuteczne i bezpieczne dawki to zwykle kilka mg/kg mc./dobę, przy czym kuracje krótsze niż 3 miesiące powodują największy wzrost hemoglobiny, a dłuższe (ponad 6 miesięcy) skuteczniej odbudowują zapasy żelaza. Warto pamiętać o indywidualnie dopasowanej dawce. W przypadku niedoboru żelaza bez niedokrwistości brak jest jednoznacznych rekomendacji terapeutycznych, chociaż leczenie może poprawiać rozwój dziecka.
Laktoferyna
Obiecującą opcją jest laktoferyna, która poprawia parametry hematologiczne przy niższym ryzyku działań niepożądanych. Dodatkowo, badane są interwencje wspomagające, takie jak probiotyki i prebiotyki (np. Lactobacillus plantarum 299v), choć ich skuteczność u dzieci jest nadal niepewna.
Inne strategie
W krajach o niższych dochodach stosuje się także podwójnie wzbogacaną sól i naczynia kuchenne z dodatkiem żelaza jako środki populacyjne o umiarkowanej skuteczności. W niektórych badaniach korzystne działanie wykazały też preparaty ziołowe zielarstwa wschodnioazjatyckiego, choć wymagają dalszej weryfikacji.
Źródła:
- McDonagh M, Blazina I, Dana T, Cantor A, Bougatsos C. Routine Iron Supplementation and Screening for Iron Deficiency Anemia in Children Ages 6 to 24 Months: A Systematic Review to Update the U.S. Preventive Services Task Force Recommendation. Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality (US); March 2015.
- Andersen CT, Marsden DM, Duggan CP, Liu E, Mozaffarian D, Fawzi WW. Oral iron supplementation and anaemia in children according to schedule, duration, dose and cosupplementation: a systematic review and meta-analysis of 129 randomised trials. BMJ Glob Health. 2023;8(2):e010745. doi:10.1136/bmjgh-2022-010745
- Arulparithi CS, Arunbabu T, Manjani S. Iron Preparations in the Management of Iron Deficiency Anemia in Infants and Children: A Systematic Review and Meta-Analysis. Indian Pediatr. 2023;60(9):752-758.
- Abdullah K, Kendzerska T, Shah P, Uleryk E, Parkin PC. Efficacy of oral iron therapy in improving the developmental outcome of pre-school children with non-anaemic iron deficiency: a systematic review. Public Health Nutr. 2013;16(8):1497-1506. doi:10.1017/S1368980012003709
- Rehman T, Agrawal R, Ahamed F, et al. Optimal dose and duration of iron supplementation for treating iron deficiency anaemia in children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2025;20(2):e0319068. Published 2025 Feb 14. doi:10.1371/journal.pone.0319068
- June D, Konstantin AT, Lumbanradja LA, Aryani A, Hengky A. Lactoferrin as treatment for iron-deficiency anemia in children: a systematic review. Turk J Pediatr. 2023;65(4):543-554. doi:10.24953/turkjped.2022.670
- Fischer JAJ, Cherian AM, Bone JN, Karakochuk CD. The effects of oral ferrous bisglycinate supplementation on hemoglobin and ferritin concentrations in adults and children: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Nutr Rev. 2023;81(8):904-920. doi:10.1093/nutrit/nuac106
- Ramírez-Luzuriaga MJ, Larson LM, Mannar V, Martorell R. Impact of Double-Fortified Salt with Iron and Iodine on Hemoglobin, Anemia, and Iron Deficiency Anemia: A Systematic Review and Meta-Analysis. Adv Nutr. 2018;9(3):207-218. doi:10.1093/advances/nmy008
- Apte A, Parge A, Nimkar R, Sinha A. Effect of probiotic and prebiotics supplementation on hemoglobin levels and iron absorption among women of reproductive age and children: a systematic review and meta-analysis. BMC Nutr. 2025;11(1):31. Published 2025 Feb 7. doi:10.1186/s40795-025-01015-3
- Jeong YK, Kim JH, Lee SH, Bang M, Chang GT. Safety and efficacy of East Asian herbal medicine for iron deficiency anemia in children and adolescents: a systematic review and meta-analysis. Front Pharmacol. 2024;15:1339486. Published 2024 Apr 8. doi:10.3389/fphar.2024.1339486
- Alves C, Saleh A, Alaofè H. Iron-containing cookware for the reduction of iron deficiency anemia among children and females of reproductive age in low- and middle-income countries: A systematic review. PLoS One. 2019;14(9):e0221094. Published 2019 Sep 3. doi:10.1371/journal.pone.0221094
- van der Merwe LF, Eussen SR. Iron status of young children in Europe. Am J Clin Nutr. 2017;106(Suppl 6):1663S-1671S. doi:10.3945/ajcn.117.156018
- Eussen S, Alles M, Uijterschout L, Brus F, van der Horst-Graat J. Iron intake and status of children aged 6-36 months in Europe: a systematic review. Ann Nutr Metab. 2015;66(2-3):80-92. doi:10.1159/000371357
- Gedfie S, Getawa S, Melku M. Prevalence and Associated Factors of Iron Deficiency and Iron Deficiency Anemia Among Under-5 Children: A Systematic Review and Meta-Analysis. Glob Pediatr Health. 2022;9:2333794X221110860. Published 2022 Jul 6. doi:10.1177/2333794X221110860
- Ji SQ, Han R, Huang PP, Wang SY, Lin H, Ma L. Iron deficiency and early childhood caries: a systematic review and meta-analysis. Chin Med J (Engl). 2021;134(23):2832-2837. Published 2021 Sep 20. doi:10.1097/CM9.0000000000001729
- Tan X, Tan PY, Gong YY, Moore JB. Overnutrition is a risk factor for iron, but not for zinc or vitamin A deficiency in children and young people: a systematic review and meta-analysis. BMJ Glob Health. 2024;9(4):e015135. Published 2024 Apr 9. doi:10.1136/bmjgh-2024-015135
- Malden S, Gillespie J, Hughes A, et al. Obesity in young children and its relationship with diagnosis of asthma, vitamin D deficiency, iron deficiency, specific allergies and flat-footedness: A systematic review and meta-analysis. Obes Rev. 2021;22(3):e13129. doi:10.1111/obr.13129
- Berton PF, Gambero A. Hepcidin and inflammation associated with iron deficiency in childhood obesity - A systematic review. J Pediatr (Rio J). 2024;100(2):124-131. doi:10.1016/j.jped.2023.06.002
Zawarte treści mają charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny. Starannie dbamy o ich merytoryczną poprawność. Niemniej jednak, nie mają one na celu zastępować indywidualnej porady u specjalisty, dostosowanej do konkretnej sytuacji czytelnika.