Zespół metaboliczny − co to jest? Przyczyny, leczenie

Zespół metaboliczny to określenie współwystępowania kilku zaburzeń metabolicznych, które mają wspólne podłoże fizjologiczne i często pojawiają się jednocześnie. Jest to stan kliniczny rozpoznawany na podstawie zestawu wskaźników, które dotyczą gospodarki węglowodanowej (cukrowej), lipidowej (tłuszczowej), ciśnienia tętniczego oraz rozmieszczenia tkanki tłuszczowej. Kryteria te są mierzalne i oparte na prostych badaniach antropometrycznych oraz laboratoryjnych, ich kontrola może niekiedy ratować życie.

1. Diagnostyka zespołu metabolicznego
2. Przyczyny zespołu metabolicznego
3. Leczenie zespołu metabolicznego
4. Suplementacja w zespole metabolicznym

Diagnostyka zespołu metabolicznego

Rozpoznanie zespołu metabolicznego opiera się na zastosowaniu określonych kryteriów diagnostycznych, z których najczęściej wymagane jest współwystępowanie co najmniej trzech nieprawidłowości.

Należą do nich

• zwiększony obwód talii świadczący o otyłości brzusznej (>102 cm u mężczyzn i >88 cm u kobiet)
• podwyższone stężenie glukozy na czczo (>100 mg/dl) lub wcześniej stwierdzone zaburzenia gospodarki węglowodanowej
• podwyższone ciśnienie tętnicze (>130/85 mmHg)
• zwiększone stężenie triglicerydów (>150 mg/dl) 
• obniżone stężenie frakcji HDL cholesterolu (lipoprotein o wysokiej gęstości; <40 mg/dl u mężczyzn lub <50 mg/dl u kobiet).

Insulinooporność

Kluczowym elementem zespołu metabolicznego jest insulinooporność, czyli sytuacja, w której komórki organizmu słabiej reagują na działanie insuliny, co sprzyja podwyższaniu stężenia glukozy we krwi i zaburzeniom metabolicznym w innych układach. Istotną rolę odgrywa także nadmierna ilość tkanki tłuszczowej trzewnej, zlokalizowanej w jamie brzusznej, która jest metabolicznie aktywna i wydziela substancje wpływające na stan zapalny i metabolizm.

Przyczyny zespołu metabolicznego

Główne czynniki

Do rozwoju zespołu metabolicznego prowadzi połączenie dodatniego bilansu energii, małej aktywności i czynników, które nasilają insulinooporność oraz odkładanie tłuszczu trzewnego. W danych naukowych najbardziej konkretne są dowody dla określonych zachowań związanych ze stylem życia. Zaobserwowano, że osoby, które wykazywały najbardziej siedzący tryb życia, miały o 73% wyższe szanse posiadania zespołu metabolicznego.

Palenie i alkohol

Aktywne palenie wyrobów tytoniowych wiązało się ze wzrostem ryzyka o ok. 26%. W przypadku alkoholu zależność była zróżnicowana. Przy wysokim spożyciu zauważono około 84% wyższe ryzyko występowania zespołu metabolicznego.

Napoje z cukrem i żywność ultraprzetworzona

W badaniach obserwacyjnych zauważono, że osoby regularnie sięgające po napoje słodzone cukrem częściej spełniały kryteria zespołu metabolicznego, a ryzyko było wyższe o około 18% w porównaniu z osobami pijącymi je rzadko. Podobnie, wysokie spożycie żywności ultraprzetworzonej wiązało się z około 25% częstszym występowaniem zespołu metabolicznego.

Zaburzenie rytmu dobowego, praca zmianowa i inne

Istotne znaczenie miały także sen i rytm dobowy. U osób śpiących krócej niż 7 godzin na dobę zespół metaboliczny występował o około 23% częściej, a u osób pracujących w systemie nocnym lub zmianowym częstość ta była wyższa nawet o około 57%. U części osób dużą rolę odgrywały także predyspozycje rodzinne.

Leczenie zespołu metabolicznego

Styl życia

Terapia zespołu metabolicznego na wczesnym etapie zwykle zaczyna się od interwencji stylu życia, bo to one najbardziej wpływają na wspólne tło, czyli tłuszcz trzewny i insulinooporność. Analizy programów łączących dietę, aktywność i wsparcie behawioralne pokazują, że taka interwencja może poprawiać kilka wskaźników (obwód talii, ciśnienie, glikemię i trójglicerydy) oraz redukować kryteria spełniania definicji zespołu.

Deficyt energetyczny i wybór diety

Kluczowy jest umiarkowany, stały deficyt energii u osób z nadmiarem masy, z naciskiem na konsumpcję produktów niskoprzetworzonych, wysoki poziom podaży białka, błonnika i antyoksydantów oraz ograniczenie cukrów dodanych, tłuszczy trans i alkoholu. Jako wzorzec żywienia często wybiera się dietę śródziemnomorską lub dietę DASH (dietary approaches to stop hypertension; dieta przeciwko nadciśnieniu).

Jaki trening?

Niemal równoznaczny, jak dieta, jest ruch. Trening łączony (wytrzymałościowy + siłowy) bywa bardzo skuteczny w poprawie profilu kardiometabolicznego, a trening interwałowy o wysokiej intensywności może być alternatywą, gdy brakuje czasu.

Poważniejsze przypadki

Gdy zespół metaboliczny jest bardziej utrwalony albo parametry pozostają nieprawidłowe mimo zmian stylu życia, leczenie rozszerza się o kontrolę farmakologiczną składowych: nadciśnienia, dyslipidemii i zaburzeń glikemii. Długotrwałe współwystępowanie insulinooporności, nadciśnienia i zaburzeń lipidowych, istotnie zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2, choroby wieńcowej, udaru mózgu oraz przedwczesnej śmiertelności sercowo-naczyniowej, a nawet niektórych nowotworów.

Normy wyników badań laboratoryjnych w zespole metabolicznym

Suplementacja w zespole metabolicznym

W analizach badań klinicznych zweryfikowano, czy wybrane suplementy i preparaty roślinne, stosowane jako uzupełnienie diety, mogą wpływać na wskaźniki zespołu metabolicznego. W przypadku berberyny zauważono obniżenie stężenia triglicerydów, spadek poziomu glukozy na czczo oraz zmniejszenie obwodu talii.

Dla kurkuminy zaobserwowano kilka umiarkowanych, ale spójnych efektów. Dotyczyły one zmniejszenia obwodu talii, obniżenia stężenia glukozy na czczo oraz niewielkiego spadku ciśnienia rozkurczowego. Zauważono również niewielki wzrost stężenia HDL, a także obniżenie markerów stanu zapalnego.

W przypadku preparatów z czosnku również zauważono poprawę kilku parametrów jednocześnie. Obejmowały one obniżenie triglicerydów, cholesterolu całkowitego i LDL (lipoprotein o niskiej gęstości), zmniejszenie obwodu talii i wskaźnika masy ciała oraz niewielki spadek ciśnienia rozkurczowego. Ekstrakty z herbaty, z kolei, były łączone z umiarkowanym spadkiem masy ciała i poziomu glukozy we krwi oraz niewielkim wzrostem HDL.

W przypadku kwasów omega-3 najczęściej obserwowano obniżenie triglicerydów i niewielką poprawę wartości ciśnienia oraz markerów zapalnych. W badaniach z udziałem probiotyków i synbiotyków efekty były raczej niewielkie, ale powtarzalne. Dotyczyły głównie lekkiego obniżenia masy ciała oraz poprawy glikemii na czczo i stężenia cholesterolu LDL.

Źródła: 

• Alberti, K. G., Eckel, R. H., Grundy, S. M., Zimmet, P. Z., Cleeman, J. I., Donato, K. A., Fruchart, J. C., James, W. P., Loria, C. M., Smith, S. C., Jr, International Diabetes Federation Task Force on Epidemiology and Prevention, Hational Heart, Lung, and Blood Institute, American Heart Association, World Heart Federation, International Atherosclerosis Society, & International Association for the Study of Obesity (2009). Harmonizing the metabolic syndrome: a joint interim statement of the International Diabetes Federation Task Force on Epidemiology and Prevention; National Heart, Lung, and Blood Institute; American Heart Association; World Heart Federation; International Atherosclerosis Society; and International Association for the Study of Obesity. Circulation, 120(16), 1640–1645. https://doi.org/10.1161/CIRCULATIONAHA.109.192644
• Edwardson, C. L., Gorely, T., Davies, M. J., Gray, L. J., Khunti, K., Wilmot, E. G., Yates, T., & Biddle, S. J. (2012). Association of sedentary behaviour with metabolic syndrome: a meta-analysis. PloS one, 7(4), e34916. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0034916
• Li, X., Wang, W., Hou, L., Wu, H., Wu, Y., Xu, R., Xiao, Y., & Wang, X. (2020). Does tea extract supplementation benefit metabolic syndrome and obesity? A systematic review and meta-analysis. Clinical nutrition (Edinburgh, Scotland), 39(4), 1049–1058. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2019.05.019
• Fu, Z., Lv, J., Gao, X., Zheng, H., Shi, S., Xu, X., Zhang, B., Wu, H., & Song, Q. (2023). Effects of garlic supplementation on components of metabolic syndrome: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression of randomized controlled trials. BMC complementary medicine and therapies, 23(1), 260. https://doi.org/10.1186/s12906-023-04038-0
• Chen, T., Wang, J., Liu, Z., & Gao, F. (2024). Effect of supplementation with probiotics or synbiotics on cardiovascular risk factors in patients with metabolic syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Frontiers in endocrinology, 14, 1282699. https://doi.org/10.3389/fendo.2023.1282699
• Qiu, L., Gao, C., Wang, H., Ren, Y., Li, J., Li, M., Du, X., Li, W., & Zhang, J. (2023). Effects of dietary polyphenol curcumin supplementation on metabolic, inflammatory, and oxidative stress indices in patients with metabolic syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Frontiers in endocrinology, 14, 1216708. https://doi.org/10.3389/fendo.2023.1216708
• Liu, D., Zhao, H., Zhang, Y., Hu, J., & Xu, H. (2025). Efficacy and safety of berberine on the components of metabolic syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Frontiers in pharmacology, 16, 1572197. https://doi.org/10.3389/fphar.2025.1572197