Zioła moczopędne - jak działają i kiedy stosować?

Środki moczopędne znajdują zastosowanie w leczeniu wielu stanów klinicznych, w których występuje nadmierne zatrzymywanie płynów w organizmie lub konieczność zmniejszenia objętości krwi krążącej. Zioła uznawane za moczopędne od dawna zajmują istotne miejsce w tradycyjnych systemach zielarskich, a współczesna fitoterapia oraz badania przedkliniczne i wstępne eksperymenty coraz częściej dostarczają dowodów na ich rzeczywiste działanie zwiększające wydalanie moczu.

1. Stosowanie środków moczopędnych
2. Znane zioła moczopędne
3. Działanie ziół moczopędnych
4. Medyczne wskazania do stosowania środków diuretycznych wymagające konsultacji z lekarzem
5. Stosowanie ziół moczopędnych

Stosowanie środków moczopędnych

Główne wskazania 

Środki moczopędne najczęściej są stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego, zwłaszcza u pacjentów, u których zbyt wysokie ciśnienie krwi wiąże się z przeciążeniem objętościowym i zwiększoną retencją sodu. Istotną grupą wskazań są również schorzenia układu sercowo-naczyniowego, w tym niewydolność serca, gdzie zmniejszenie objętości krwi krążącej pozwala na obniżenie obciążenia serca, poprawę jego wydolności i ograniczenie występowania obrzęków obwodowych oraz płynu w jamie opłucnej.

Pozostałe problemy zdrowotne

Diuretyki są również podstawowym elementem terapii w przypadku zespołów nerczycowych i przewlekłych chorób nerek przebiegających z upośledzeniem wydalania sodu i wody, a także w niewydolności nerek, pod warunkiem że filtracja kłębuszkowa nie spadła poniżej poziomu, przy którym są one nieskuteczne. W chorobach wątroby, zwłaszcza w marskości z obecnością wodobrzusza, stosowanie środków moczopędnych może redukować objętość płynu w jamie brzusznej i poprawiać komfort życia pacjenta.

"Źle skomponowana dieta, zbyt mała ilość wypijanych płynów, zaburzenia hormonalne, czy też nadmierna aktywność fizyczna mogą przyczynić się do zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej i spowodować zatrzymanie wody w organizmie."  Łukasz Domeracki - mgr Technologii Żywności

Inne wskazania

Inne stany wymagające leczenia diuretycznego to m.in. obrzęki pochodzenia limfatycznego, zespół napięcia przedmiesiączkowego, jaskra (gdzie stosuje się diuretyki hamujące anhydrazę węglanową w celu obniżenia ciśnienia śródgałkowego), a także niektóre przypadki zatrucia, w których przyspieszenie diurezy może wspomagać eliminację toksyn z organizmu. W niektórych sytuacjach klinicznych, takich jak hiperkalcemia (nadmiar wapnia), czy hiperkaliemia (nadmiar potasu), środki moczopędne mogą być wykorzystywane jako element terapii wspomagającej, mający na celu zmniejszenie stężenia elektrolitów poprzez ich zwiększone wydalanie.

Znane zioła moczopędne

Wśród najczęściej wymienianych produktów zielarskich o działaniu moczopędnym znajdują się zarówno pojedyncze, dobrze znane gatunki, jak i całe grupy botaniczne obejmujące różne odmiany i gatunki. Chociaż wiele z tych roślin było od stuleci wykorzystywanych w ziołolecznictwie ludowym jako środki na obrzęki, zatrzymanie wody, czy nadciśnienie, to jednak liczba dobrze zaprojektowanych badań naukowych nad ich skutecznością i bezpieczeństwem jest wciąż ograniczona.

Do roślin o najlepiej udokumentowanym działaniu diuretycznym należą

• koper włoski (Foeniculum vulgare)
• pietruszka zwyczajna (Petroselinum sativum)
• hibiskus sabdariffa (Hibiscus sabdariffa)
• jesion wyniosły (Fraxinus excelsior) 
• Spergularia purpurea (sporek)

W literaturze coraz częściej opisywane są również właściwości moczopędne gatunków należących do rodzaju Cucumis

takich jak:

• melon zwyczajny (Cucumis melo) 
• ogórek kolczasty (kiwano; Cucumis trigonus)

a także skrzypów (Equisetum), w tym m.in.

• skrzyp kolumbijski (E. bogotense)
• skrzyp olbrzymi (E. giganteum)
• skrzyp rzeczny (E. fluviatile)
• skrzyp zimowy (E. hiemale var. affine) 
• skrzyp wielokolankowy (E. myriochaetum)

Do ziół tradycyjnie stosowanych w celu zwiększenia diurezy zalicza się także przedstawicieli rodzaju Lepidium

takich jak:

• rzeżucha łąkowa (Lepidium latifolium) 
• rzeżucha siewna (Lepidium sativum)

a także liczne gatunki z rodzaju Phyllanthus (liściokwiat) oraz dzikiego bzu (Sambucus)

takiego jak:

• bez czarny (Sambucus nigra) 
• bez meksykański (Sambucus mexicana)

Działanie ziół moczopędnych

Mechanizmy działania ziół moczopędnych opierają się głównie na aktywności ich związków bioaktywnych, wśród których szczególnie często wskazuje się flawonoidy, takie jak rutyna, acacetyna (pochodna apigeniny), czy naryngenina. W modelach eksperymentalnych wykazano, że związki te mogą wpływać na procesy regulujące objętość wydalanego moczu oraz zawartość sodu w moczu.

Jednym z najlepiej poznanych mechanizmów jest hamowanie kotransportera sodowo-potasowo-chlorkowego, co ogranicza wchłanianie tych jonów w nefronach (komórkach nerek), a w konsekwencji prowadzi do zwiększonego ich wydalania wraz z wodą. Działanie to jest porównywalne do działania niektórych leków diuretycznych, takich jak diuretyki pętlowe, choć roślinne substancje czynne wykazują zwykle łagodniejszy efekt.

"Bez odpowiedniej ilości płynów pogorszeniu ulega także nastrój. Możesz się poczuć rozdrażniony, niespokojny i zdemotywowany. Sygnalizacja nerwowa wykorzystuje wodę i elektrolity, więc niski poziom wywołuje chaos emocjonalny." Agata Bugorska - Trener personalny i szkoleniowiec IFAA

Oprócz bezpośredniego wpływu na transport jonów w nerkach niektóre bioaktywne składniki roślinne mogą również oddziaływać pośrednio, m.in. poprzez wpływ na uwalnianie prostaglandyn (regulujących procesy zapalne) lub działanie przeciwutleniające, co może poprawiać perfuzję nerek i wspomagać ich funkcje wydalnicze. Warto jednak zaznaczyć, że większość z dostępnych danych pochodzi z badań in vitro lub badań na modelach zwierzęcych, co ogranicza możliwość bezpośredniego przełożenia tych obserwacji na warunki kliniczne.

Medyczne wskazania do stosowania środków diuretycznych wymagające konsultacji z lekarzem

Stosowanie ziół moczopędnych

Stosowanie środków moczopędnych, zarówno syntetycznych, jak i ziołowych, powinno być dostosowane do potrzeb organizmu i charakteru schorzenia, z uwzględnieniem bezpieczeństwa i możliwych działań niepożądanych. Zioła o łagodnym działaniu moczopędnym przyjmuje się zwykle w postaci naparów lub kapsułek, 1–3 razy dziennie przez kilka do kilkunastu dni, dbając jednocześnie o odpowiednie nawodnienie i podaż elektrolitów w diecie.

Ze względu na możliwość zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej nie zaleca się ich długotrwałego stosowania bez przerw i bez kontroli objawów, takich jak odwodnienie, wahania ciśnienia, czy spadek masy ciała. Preparaty roślinne, mimo łagodniejszego działania, mogą wchodzić w interakcje z lekami, dlatego ich użycie - zwłaszcza u osób przewlekle chorych - warto skonsultować z lekarzem. Istotna jest również jakość i standaryzacja surowca, ponieważ tylko dobrze przygotowany produkt gwarantuje skuteczność i bezpieczeństwo.

Źródła:

• Manvi, Khan, M. I., Badruddeen, Akhtar, J., Ahmad, M., Siddiqui, Z., & Fatima, G. (2023). Role of Plant Bioactive as Diuretics: General Considerations and Mechanism of Diuresis. Current hypertension reviews, 19(2), 79–92. https://doi.org/10.2174/1573402119666230612115220
• Wright, C. I., Van-Buren, L., Kroner, C. I., & Koning, M. M. (2007). Herbal medicines as diuretics: a review of the scientific evidence. Journal of ethnopharmacology, 114(1), 1–31. https://doi.org/10.1016/j.jep.2007.07.023