Kruszyna pospolita - właściwości, działanie, zastosowanie

Kruszyna pospolita (Frangula alnus Mill.) to wieloletni krzew z rodziny szakłakowatych, dorastający zazwyczaj do 2–5 metrów wysokości. Kruszyna pospolita ma długą historię zastosowania w zielarstwie ludowym, zwłaszcza w Europie i Azji. Mechanizm jej działania podobny jest do działania senesu i dotyczy głównie funkcjonowania przewodu pokarmowego. Wysuszona i odpowiednio przechowywana kora kruszyny pospolitej była powszechnie wykorzystywana jako naturalny środek przeczyszczający.

Wygląd kruszyny pospolitej

Kruszyna pospolita ma cienkie, elastyczne gałęzie pokryte gładką, cienką korą o szarobrązowym kolorze. Na powierzchni kory widoczne są drobne, jasne punkciki, które pełnią funkcję wymiany gazowej, są to tak zwane przetchlinki. Młode pędy mają zielony odcień i bywają lekko owłosione. Liście kruszyny mają kształt jajowaty lub odwrotnie jajowaty, czyli zwężający się ku nasadzie i rozszerzający ku górze.

Kwitnienie

Roślina kwitnie od maja do czerwca. Kwiaty są bardzo drobne, niepozorne, mają zielono-biały kolor i wyrastają pojedynczo lub po kilka w kątach liści. Po zapyleniu powstają owoce w postaci małych, kulistych pestkowców. Początkowo są zielone, potem czerwienieją, a po dojrzeniu stają się czarne i błyszczące. Mają średnicę około 6–10 mm, dojrzewają późnym latem, zazwyczaj w sierpniu i wrześniu.

Występowanie kruszyny pospolitej

Kruszyna występuje naturalnie niemal w całej Europie, z wyjątkiem rejonów południowych, a także w Azji i na Syberii. Została też zawleczona do Ameryki Północnej, gdzie w niektórych miejscach rozprzestrzeniła się w sposób niekontrolowany. W Polsce rośnie pospolicie na całym niżu i w niższych partiach gór. Najczęściej spotykana jest w wilgotnych lasach liściastych i mieszanych, na obrzeżach torfowisk, w zaroślach, dolinach rzecznych oraz przy rowach i podmokłych łąkach.

Właściwości przeczyszczające kruszyny pospolitej

Ludowe doniesienia wskazują, że preparaty z kory kruszyny łagodziły objawy zaparć poprzez pobudzanie perystaltyki jelit, co przypisywano obecności antrachinonów, zwłaszcza franguliny i glukofranguliny. Tradycyjnie korę kruszyny pospolitej zbierano wczesną wiosną lub późnym latem, gdy łatwo oddziela się od drewna, następnie suszono ją w cieniu, w przewiewnym miejscu, a następnie przechowywano przez co najmniej rok, ponieważ świeża kora zawiera glikozydy antrachinonowe w formach nieaktywnych lub drażniących, które z czasem ulegają rozkładowi do form o łagodniejszym działaniu przeczyszczającym.

Dopiero po takim okresie sezonowania kora uznawana była za bezpieczną do użytku, a przygotowywano z niej napary, odwary lub nalewki, które stosowano doustnie w niewielkich ilościach jako środek wspomagający wypróżnienie.

Współczesne badania potwierdziły ten mechanizm działania, ale jednocześnie skierowały uwagę na dodatkowe właściwości biologiczne tej rośliny, zwłaszcza przeciwdrobnoustrojowe. Ekstrakty z kory kruszyny wykazują aktywność wobec różnych szczepów bakterii chorobotwórczych, w tym szczególnie wobec Staphylococcus aureus, a ich działanie może być wzmacniane poprzez jednoczesne podanie klasycznych antybiotyków, takich jak wankomycyna, czy linezolid.

Działanie kruszyny wobec mikrobioty

Równolegle do działania przeciwdrobnoustrojowego zaobserwowano, że ekstrakty z kory kruszyny pospolitej charakteryzują się relatywnie niską toksycznością wobec komórek ssaków, co czyni je potencjalnie bezpiecznymi do doraźnych zastosowań miejscowych i doustnych. W kontekście układu pokarmowego istotne są także doniesienia o wpływie ekstraktów kruszyny na mikrobiotę jelitową, zwłaszcza na bakterie probiotyczne.

"Dobre bakterie poprzez produkowane przez siebie substancje ułatwiają, a złe - utrudniają walkę z nadmiarem tkanki tłuszczowej. Zróżnicowany profil mikrobiomu jelitowego w populacji może w pewnym stopniu wyjaśniać, jak to się dzieje, że jednym osobom łatwiej, a innym trudniej przychodzi efektywna praca nad sylwetką…" Tadeusz Sowiński - Dietetyk

Badania wykazały, że wyciągi z kory Frangula alnus nie wywierają negatywnego działania na bakterie z rodzaju Lactobacillus, uznawane za kluczowe dla zdrowia jelit. Co więcej, ekstrakty te nie hamują wzrostu bakterii probiotycznych i nie wpływają negatywnie na ich aktywność metaboliczną.

Obserwowano także zjawisko zmniejszenia przepuszczalności błon komórkowych u wybranych szczepów bakterii probiotycznych, co może potencjalnie wspierać działanie różnorodnych substancji bioaktywnych poprzez zwiększenie ich kumulacji wewnątrz komórek drobnoustrojowych o potencjale patogennym.

Ogólna charakterystyka kruszyny pospolitej

Substancje działające jak kruszyna

Poza kruszyną pospolitą istnieje kilka innych roślin zawierających naturalne antrachinony o zbliżonym mechanizmie działania przeczyszczającego, które były lub nadal są stosowane w tradycyjnej fitoterapii na całym świecie. Do najbardziej znanych należy senes (Cassia angustifolia i Cassia senna), którego liście i strąki są źródłem sennozydów, glikozydowych pochodnych antrachinonu, działających dopiero po aktywacji przez bakterie jelitowe w okrężnicy.

Podobnie jak w przypadku kruszyny, efektem ich działania jest pobudzenie perystaltyki i zmniejszenie wchłaniania wody, co skutkuje szybszym pasażem treści jelitowej. Preparaty z kruszyny lub senesu znajdują zastosowanie w krótkotrwałym leczeniu zaparć, w przygotowaniu pacjenta do badań diagnostycznych jelita grubego oraz w sytuacjach wymagających ułatwienia wypróżnienia, na przykład w przypadku hemoroidów.

"W jelitach żyją biliony dobrych bakterii. Odgrywają one  istotną rolę w rozkładzie pożywienia i wchłanianiu niezbędnych składników odżywczych. Jeśli zaburzysz ich równowagę, zaczniesz zauważać problemy." Agata Bugorska - Szkoleniowiec IFAA

Ryzykowne zastosowanie kruszyny

Stosowanie środków przeczyszczających jest uzasadnione w ujęciu krótkoterminowym, gdy zmiana diety, zwiększenie podaży błonnika i płynów oraz aktywność fizyczna nie przynoszą efektu. Wokół długotrwałego stosowania kruszyny pospolitej, a dokładniej zawartych w jej korze antrachinonów, narosły kontrowersje związane z ich potencjalnym wpływem na rozwój nowotworów jelita grubego.

Antrachinony, takie jak emodyna, czy glukofrangulina A, od dawna wykorzystywane są ze względu na swoje silne działanie przeczyszczające, jednak ich przewlekłe stosowanie bez konkretnego wskazania zdrowotnego budzi obawy.

Źródła:

• Zwerger, M., Deisl, A., Hammerle, F., & Ganzera, M. (2024). Determination of anthraquinones in Frangula alnus by Supercritical Fluid Chromatography. Journal of chromatography. A, 1737, 465432. https://doi.org/10.1016/j.chroma.2024.465432
• Lombardi, N., Crescioli, G., Maggini, V., Bellezza, R., Landi, I., Bettiol, A., Menniti-Ippolito, F., Ippoliti, I., Mazzanti, G., Vitalone, A., Gallo, E., Sivelli, F., Sofi, F., Gensini, G. F., Vannacci, A., & Firenzuoli, F. (2022). Anthraquinone laxatives use and colorectal cancer: A systematic review and meta-analysis of observational studies. Phytotherapy research : PTR, 36(3), 1093–1102. https://doi.org/10.1002/ptr.7373
• Malik, M. S., Alsantali, R. I., Jassas, R. S., Alsimaree, A. A., Syed, R., Alsharif, M. A., Kalpana, K., Morad, M., Althagafi, I. I., & Ahmed, S. A. (2021). Journey of anthraquinones as anticancer agents - a systematic review of recent literature. RSC advances, 11(57), 35806–35827. https://doi.org/10.1039/d1ra05686g
• Brkanac, S. R., Gerić, M., Gajski, G., Vujčić, V., Garaj-Vrhovac, V., Kremer, D., & Domijan, A. M. (2015). Toxicity and antioxidant capacity of Frangula alnus Mill. bark and its active component emodin. Regulatory toxicology and pharmacology : RTP, 73(3), 923–929. https://doi.org/10.1016/j.yrtph.2015.09.025
• Sadowska, B., Paszkiewicz, M., Podsędek, A., Redzynia, M., & Różalska, B. (2014). Vaccinium myrtillus leaves and Frangula alnus bark derived extracts as potential antistaphylococcal agents. Acta biochimica Polonica, 61(1), 163–169.
• Kledecka, A., Siejak, P., Pratap-Singh, A., Kowalczewski, P. Ł., Fathordoobady, F., Jarzębski, M., & Smułek, W. (2022). Extracts from Frangula alnus Mill. and Their Effects on Environmental and Probiotic Bacteria. Plants (Basel, Switzerland), 11(20), 2719. https://doi.org/10.3390/plants11202719