Niedobór manganu - objawy, przyczyny i skutki dla zdrowia

Mangan został wyizolowany w 1774 roku, a otrzymano go z piroluzytu, minerału zawierającego dwutlenek manganu. Jego znaczenie dla człowieka jest duże, choć nie musi być on spożywany w dużych ilościach. Ma związek między innymi z tkanką łączną, kośćmi, metabolizmem składników odżywczych i ochroną komórek przed stresem oksydacyjnym. Niedobór manganu jest tematem wymagającym ostrożności, ponieważ nie ma prostego zestawu skutków dla zdrowia typowych wyłącznie dla tego pierwiastka.

1. Objawy niedoboru manganu
2. Przyczyny niedoboru manganu
3. Mangan w żywności

Objawy niedoboru manganu

Niedobór manganu uznaje się za zjawisko rzadkie, a jego ocena nie jest tak prosta jak w przypadku składników, dla których częściej wykonuje się rutynowe badania laboratoryjne. Znaczenie tego pierwiastka wynika z jego udziału w prawidłowym metabolizmie energetycznym, utrzymaniu prawidłowego stanu kości, prawidłowym tworzeniu tkanki łącznej oraz ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym.

Objawy mogące sugerować zaburzenia stanu odżywienia są jednak zwykle nieswoiste i mogą wynikać z wielu przyczyn, takich jak zbyt niska podaż energii, niedobory innych pierwiastków mineralnych i witamin, choroby przewodu pokarmowego, przewlekły stres, niedobór snu albo stosowanie bardzo ograniczających diet. Z tego powodu osłabienie, zmęczenie, gorsza koncentracja, pogorszenie wyglądu skóry czy wolniejsza regeneracja nie powinny być automatycznie łączone z manganem.

Przy podejrzeniu niedoboru ważna jest ocena całej diety, stanu zdrowia i czynników ryzyka, a nie samodzielne przypisywanie objawów jednemu składnikowi. Konsultacja z lekarzem lub dietetykiem klinicznym jest szczególnie istotna wtedy, gdy dolegliwości utrzymują się dłużej, współistnieją choroby przewodu pokarmowego albo dana osoba stosuje preparaty z pierwiastkami mineralnymi.

Przyczyny niedoboru manganu

Na stan odżywienia manganem wpływa nie tylko jego ilość w jadłospisie, lecz także wchłanianie w przewodzie pokarmowym, skład całej diety i mechanizmy regulujące jego wydalanie, głównie z żółcią. Ryzyko zbyt niskiej podaży może być większe wśród osób, których dieta jest bardzo monotonna, silnie ograniczona, oparta na wąskiej grupie produktów lub długotrwale niedoborowa pod względem energii i wybranych składników odżywczych. Znaczenie mogą mieć także sytuacje, w których dochodzi do zaburzeń trawienia i wchłaniania, przewlekłych biegunek, chorób jelit, długotrwałego ograniczania wielu grup produktów albo żywienia pozajelitowego bez właściwie dobranych pierwiastków śladowych.

Biodostępność manganu zależy od innych składników diety. Część związków obecnych w żywności może ograniczać wchłanianie wybranych pierwiastków mineralnych. Wysoka podaż wapnia, fosforu lub żelaza w określonych warunkach może wpływać na wykorzystanie manganu.

Szacunkowa zawartość manganu w niektórych jego źródłach

Mangan w żywności

Według Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) odpowiednie spożycie (AI, Adequate Intake) manganu dla osób dorosłych wynosi 3 mg dziennie. Najważniejsze źródła manganu w diecie to produkty roślinne, zwłaszcza pełnoziarniste produkty zbożowe, płatki owsiane, kasze, ryż brązowy, orzechy, pestki i nasiona roślin strączkowych, choć pewne ilości można znaleźć też w kakao, herbacie oraz części warzyw liściastych.

"Dodając kiełki do posiłku, wzbogacasz dietę nie tylko o świeżość i enzymy roślinne, ale także o mangan - pierwiastek ważny dla prawidłowego funkcjonowania układu kostnego i przemian energetycznych." Łukasz Domeracki - Dietetyk

W produktach zbożowych istotne znaczenie ma stopień oczyszczenia ziarna, ponieważ duża część pierwiastków mineralnych znajduje się w zewnętrznych warstwach ziarniaka, które są częściowo usuwane podczas produkcji jasnej mąki. Z tego powodu dieta oparta prawie wyłącznie na białym pieczywie, jasnym makaronie, słodyczach i produktach wysoko przetworzonych może dostarczać mniej manganu, niż jadłospis zawierający kasze, razowe pieczywo, płatki naturalne, orzechy i nasiona. Duże znaczenie ma też regularna obecność różnorodnych źródeł manganu w codziennym menu, ponieważ ten sam jadłospis dostarcza wtedy także błonnika, magnezu, cynku, miedzi, witamin z grupy B i innych składników wspierających ogólną jakość diety.

Źródła:

• Kippler, M., & Oskarsson, A. (2024). Manganese - a scoping review for Nordic Nutrition Recommendations 2023. Food & nutrition research, 68, 10.29219/fnr.v68.10367. https://doi.org/10.29219/fnr.v68.10367
• Aschner, J. L., & Aschner, M. (2005). Nutritional aspects of manganese homeostasis. Molecular aspects of medicine, 26(4-5), 353–362. https://doi.org/10.1016/j.mam.2005.07.003
• Finley JW, Davis CD. Manganese deficiency and toxicity: are high or low dietary amounts of manganese cause for concern?. Biofactors. 1999;10(1):15-24. doi:10.1002/biof.5520100102