Reumatoidalne zapalenie stawów – przyczyny, objawy

Reumatoidalne zapalenie stawów to przewlekła choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy zaczyna atakować własne tkanki, głównie błonę maziową stawów. Z czasem choroba może obejmować również inne narządy, takie jak płuca, serce, naczynia krwionośne, czy nawet oczy. Jej przyczyny są złożone i wynikają ze współdziałania czynników genetycznych, środowiskowych i immunologicznych. Dieta w reumatoidalnym zapaleniu stawów odgrywa coraz ważniejszą rolę jako uzupełnienie leczenia farmakologicznego.

1. Przyczyny RZS
2. Objawy RZS
3. Wykrywanie RZS
4. Dieta na RZS
5. Suplementacja w RZS

Przyczyny RZS

Nie istnieje jedna, wyraźna przyczyna występowania reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS). U osób, które mają pewne odmiany genów odpowiedzialnych za działanie układu odpornościowego, zwłaszcza tak zwany gen HLA-DRB1, układ immunologiczny może być bardziej podatny na błędne rozpoznawanie własnych tkanek jako obcych. Wtedy kontakt z czynnikami zewnętrznymi, takimi jak palenie tytoniu, infekcje bakteryjne lub wirusowe, stres, czy zanieczyszczenie powietrza, może spotęgować aktywację komórek odpornościowych i produkcję autoprzeciwciał. Do najważniejszych substancji w tej grupie należą czynnik reumatoidalny (RF) oraz przeciwciała anty-CCP, które nasilają proces zapalny i przyczyniają się do uszkodzenia tkanek.

Rola mikrobiomu, styl życia i terapie

Coraz częściej zwraca się też uwagę na rolę mikrobiomu jelitowego, którego zaburzenia mogą sprzyjać rozwojowi reakcji autoimmunologicznych i utrzymywaniu przewlekłego zapalenia. Negatywny wpływ na mikrobiom mają napoje alkoholowe, produkty o wysokim stopniu przetworzenia, czy błędnie przeprowadzone antybiotykoterapie. Co ważne, szkodliwe mogą być też niektóre leki przeciwbólowe, po które sięgają osoby z bólami stawów.

Hormony

Nie można pominąć też czynników hormonalnych. Okazuje się bowiem, że brak równowagi w obrębie hormonów płciowych, szczególnie estrogenów, może wpływać na częstość zachorowań. Jest to jeden z powodów, dla których ryzyko występowania RZS u kobiet jest większe. Do zaburzeń hormonalnych dochodzić może na skutek źle prowadzonej antykoncepcji hormonalnej, diety ubogiej w niezbędne substancje odżywcze i bogatej w żywność wysokoprzetworzoną, a także stosowania używek, głównie alkoholu.

Objawy RZS

Objawy reumatoidalnego zapalenia stawów zwykle pojawiają się stopniowo i obejmują uczucie sztywności, szczególnie porannej, trwającej ponad godzinę, a także bóle i obrzęki małych stawów rąk i stóp, które występują symetrycznie po obu stronach ciała. Z czasem może pojawić się uczucie zmęczenia, obniżenie nastroju, stan podgorączkowy oraz utrata masy ciała.

Chorzy często opisują trudności w wykonywaniu codziennych czynności, takich jak zaciskanie pięści, otwieranie pojemników, czy chwytanie drobnych przedmiotów, a objawy nasilają się szczególnie po okresach bezruchu. Wczesne rozpoznanie choroby ma kluczowe znaczenie, ponieważ rozpoczęcie leczenia w tzw. „oknie terapeutycznym”, czyli w pierwszych miesiącach od wystąpienia symptomów, może znacząco ograniczyć postęp zapalenia i uszkodzenie stawów.

Wykrywanie RZS

Standardowa diagnostyka RZS opiera się na połączeniu oceny klinicznej (obserwacji objawów) oraz badań laboratoryjnych. W badaniach krwi najczęściej oznacza się czynnik reumatoidalny (RF) oraz przeciwciała przeciw cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi (anty-CCP), których obecność silnie wspiera rozpoznanie. Dodatkowo zwykle obserwuje się podwyższone wskaźniki stanu zapalnego, takie jak OB (odczyn Biernackiego) i CRP (białko C-reaktywne), choć ich brak nie wyklucza choroby.

"Imbir i kurkuma zawierają związki, o których wiadomo, że zmniejszają stany zapalne w organizmie. Na uwagę zasługuje zwłaszcza kurkumina dostępna w suplementach, czyli substancja aktywna z kurkumy, która wykazuje też działanie antynowotworowe i wspierające w RZS". Łukasz Domeracki - mgr Technologii Żywności

W obrazie klinicznym lekarz ocenia liczbę i lokalizację zajętych stawów, obecność obrzęku, bolesności i ograniczenia ruchomości. W celu oceny zmian strukturalnych stosuje się badania obrazowe, zwłaszcza ultrasonografię (USG) i rezonans magnetyczny, które pozwalają wykryć zapalenie błony maziowej, wysięki, czy erozje kostne jeszcze przed ich widocznością w klasycznym rentgenie (RTG).

Dieta na RZS

Najwięcej dowodów związanych z dietoterapią w reumatoidalnym zapaleniu stawów dotyczy tak zwanej diety przeciwzapalnej, szczególnie wzorca śródziemnomorskiego, który opiera się na wysokim udziale warzyw, owoców, pełnych ziaren, roślin strączkowych, orzechów, oliwy z oliwek oraz ryb morskich. W analizach wyników badań z udziałem ludzi wykazano, że taki sposób żywienia może łagodzić ból, zmniejszać sztywność stawów i poprawiać ogólną sprawność. Osoby stosujące ten model żywienia często zauważają również poprawę masy ciała i profilu lipidowego, co dodatkowo sprzyja łagodzeniu objawów choroby.

Wskaźniki biochemiczne w reumatoidalnym zapaleniu stawów

Suplementacja w RZS

Stosowanie niektórych suplementów diety również ma znaczenie w RZS. Największy potencjał prawdopodobnie mają wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3, przede wszystkim eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA), które w badaniach wykazywały działanie łagodzące ból i sztywność stawów oraz zmniejszające zapotrzebowanie na niesteroidowe leki przeciwzapalne. Najczęściej stosowane dawki to około 2-3 gramy EPA+DHA dziennie przez kilka miesięcy. Suplementacja witaminą D może razem z kwasami omega-3 wspierać łagodzenie objawów choroby, jednak głównie u osób z niedoborem oraz znajdujących się w dolnej granicy normy.

"Omega-3 pomagają również w leczeniu tocznia, reumatoidalnego zapalenia stawów, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, choroby Leśniowskiego-Crohna i łuszczycy." Agata Bugorska- Dietetyk

Kurkumina, czyli aktywny składnik przyprawy z korzenia kurkumy, również była powiązana z obniżeniem aktywności choroby i stężenia markerów zapalenia, takich jak białko C-reaktywne, zwłaszcza w formach o zwiększonej biodostępności (m.in. z piperyną pochodzącą z czarnego pieprzu). Inne naturalne związki roślinne, takie jak ekstrakt z boswellii (żywicy kadzidłowca), czy imbiru, wykazują umiarkowane działanie przeciwzapalne, mniej wyraźnie, niż kurkumy.

Dodatkowo, probiotyki w badaniach naukowych wykazywały niewielkie, ale widoczne obniżenie poziomu markerów zapalnych, takich jak białko C-reaktywne (CRP), czy czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-α). Oznacza to, że mogą one w pewnym stopniu łagodzić stan zapalny w organizmie. Ich działanie tłumaczy się głównie korzystnym wpływem na mikrobiom jelitowy, czyli zespół bakterii zamieszkujących jelita. Probiotyki pomagają utrzymać jego równowagę, wspierają szczelność bariery jelitowej i ograniczają przenikanie substancji, które mogą pobudzać układ odpornościowy do nadmiernej reakcji.

Źródła:

• Wang, W., Xu, Y., Zhou, J., & Zang, Y. (2024). Effects of omega-3 supplementation on lipid metabolism, inflammation, and disease activity in rheumatoid arthritis: a meta-analysis of randomized controlled trials. Clinical rheumatology, 43(8), 2479–2488. https://doi.org/10.1007/s10067-024-07040-0
• Kou, H., Huang, L., Jin, M., He, Q., Zhang, R., & Ma, J. (2023). Effect of curcumin on rheumatoid arthritis: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in immunology, 14, 1121655. https://doi.org/10.3389/fimmu.2023.1121655
• Sanchez, P., Letarouilly, J. G., Nguyen, Y., Sigaux, J., Barnetche, T., Czernichow, S., Flipo, R. M., Sellam, J., & Daïen, C. (2022). Efficacy of Probiotics in Rheumatoid Arthritis and Spondyloarthritis: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Nutrients, 14(2), 354. https://doi.org/10.3390/nu14020354
• Guan, Y., Hao, Y., Guan, Y., Bu, H., & Wang, H. (2020). The Effect of Vitamin D Supplementation on Rheumatoid Arthritis Patients: A Systematic Review and Meta-Analysis. Frontiers in medicine, 7, 596007. https://doi.org/10.3389/fmed.2020.596007