Senes - działanie, właściwości, skład

Senes, czyli roślina znana pod nazwami Cassia senna, Cassia angustifolia, czy senes indyjski lub aleksandryjski, to krzew dorastający zazwyczaj do około metra wysokości, który naturalnie występuje w gorącym klimacie. Jest rośliną od dawna wykorzystywaną w łagodzeniu zaparć i problemów z wypróżnianiem. Jego działanie zostało dobrze poznane i jest szeroko stosowane w zielarstwie. Choć uznawany jest za skuteczny, jego stosowanie wymaga rozwagi, zwłaszcza w dłuższej perspektywie czasowej.

1. Wygląd i występowanie senesu
2. Właściwości i działanie senes
3. Zapobieganie zaparciom
4. Stosowanie senesu

Wygląd i występowanie senesu

Senes należy do rodziny bobowatych (Fabaceae) i znany jest od wieków w tradycyjnej fitoterapii arabskiej i ajurwedyjskiej. Obszarami naturalnego występowania senesu są przede wszystkim rejony Afryki Północnej (głównie Egipt, Sudan), Bliski Wschód oraz w Indie i Pakistan. Obecnie uprawiany jest również w innych częściach świata, w tym w Kalifornii.

Roślina ma charakterystyczne żółte kwiaty zebrane w grona oraz liście złożone z kilku par podłużnych, lekko zaostrzonych listków, które są zbierane i suszone. Oprócz liści wykorzystywane są również owoce, czyli zielono-brązowe strąki zawierające po kilka drobnych nasion. Liście mają jasnozielony kolor i są dość cienkie. W sklepach zielarskich lub aptekach można je spotkać w postaci suszu do naparów, tabletek, kapsułek albo w mieszankach z innymi ziołami.

Właściwości i działanie senes

Senna działa przede wszystkim jako środek przeczyszczający, ponieważ zawiera substancje aktywne zwane sennozydami (należącymi do glikozydów antrachinonowych). Po spożyciu sennozydy nie wchłaniają się w górnym odcinku przewodu pokarmowego, tylko docierają do jelita grubego, gdzie są rozkładane przez bakterie jelitowe na związki aktywne, które pobudzają ruchy jelit (tzw. perystaltykę) i zwiększają wydzielanie wody do światła jelita. To powoduje, że stolec staje się bardziej miękki i łatwiej się przemieszcza.

"Picie kawy może pomóc w wypróżnianiu się. Staraj się jednak nie przesadzać, ponieważ kofeina jest dość moczopędna i może to spowodować odwodnienie. W każdym razie kawa może Cię trochę "ruszyć", a przy okazji pobudzi w senny dzień." Agata Bugorska - Trener personalny, szkoleniowiec IFAA

Oprócz tego senna może skracać czas pasażu jelitowego, czyli przyspieszać przesuwanie treści pokarmowej przez jelita. W badaniach u ludzi wykazano, że po zastosowaniu senesu wzrasta częstotliwość wypróżnień, a także zwiększa się objętość stolca. Zauważono również obniżenie pH w dalszym odcinku jelita grubego i wzrost poziomu niektórych korzystnych krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, takich jak maślan. Związki te wpływają na śluzówkę przewodu pokarmowego i aktywność odpornościową. Dodatkowo przypuszcza się, że aktywne związki senesu mogą niezależnie od krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych wpływać na komórki układu odpornościowego w jelicie.

Zapobieganie zaparciom

Senes jest najczęściej stosowany przy zaparciach, czyli trudnościach z wypróżnianiem, dlatego naturalne podejścia, które mogą pomóc zapobiegać takim problemom, koncentrują się głównie na poprawie pracy jelit poprzez dietę, aktywność fizyczną i wsparcie mikrobioty jelitowej.

Błonnik

Jednym z podstawowych zaleceń jest zwiększenie ilości błonnika w diecie, zarówno rozpuszczalnego (np. z owsa, siemienia lnianego, babki płesznik), który działa jak żel i ułatwia formowanie stolca, jak i nierozpuszczalnego (np. z warzyw, pełnych ziaren), który zwiększa objętość mas kałowych i przyspiesza pasaż jelitowy.

Nawodnienie

Bardzo ważne jest także regularne dbanie o nawodnienie, bowiem zbyt mała ilość wody może powodować, że stolec staje się twardy i trudny do wydalenia. Utrzymanie codziennej aktywności fizycznej, nawet w formie regularnych spacerów, może pobudzać naturalne ruchy jelit (perystaltykę).

Probiotyki i prebiotyki

Istotną rolę odgrywa również mikrobiota, a regularne spożywanie fermentowanych produktów (jak kefir, jogurt naturalny, kiszonki) oraz, w razie potrzeby, stosowanie probiotyków, może poprawiać konsystencję i częstotliwość wypróżnień.

Niekiedy zaleca się też prebiotyki, czyli substancje, które karmią „dobre” bakterie, takie jak inulina, czy fruktooligosacharydy. Stosowanie ich wymaga jednak uwagi, ponieważ przy nieodpowiednim dawkowaniu można uzyskać efekt odwrotny do zamierzonego. W dietoterapii oprócz senesu można sięgnąć po łagodniejsze produkty, jak np. śliwki suszone.

Zdrowe nawyki

Dodatkowo warto kształtować zdrowe nawyki toaletowe. Nie powinno się wstrzymywać parcia i regularnie chodzić do toalety, najlepiej każdego dnia o tej samej porze, co może pomóc w ustaleniu rytmu wypróżnień. Metody redukcji stresu oraz dbanie o odpowiedni sen również mogą wpłynąć korzystnie na funkcjonowanie jelit, ponieważ układ pokarmowy silnie reaguje na emocje i napięcia psychiczne, a także na rozregulowanie cyklu dobowego wydzielania hormonów.

Ogólna charakterystyka senesu.

Stosowanie senesu

Senes najczęściej stosuje się doustnie, w postaci tabletek, kapsułek, herbatek z suszonych liści lub owoców (strąków), a także granulatów i wyciągów standaryzowanych na zawartość sennozydów, czyli substancji odpowiedzialnych za jego działanie przeczyszczające. Dawki mogą się różnić w zależności od preparatu i formy, ale najczęściej stosuje się od 15 do 30 mg sennozydów na dobę u dorosłych, zazwyczaj w jednej dawce wieczorem, ponieważ efekt działania występuje po około 6-12 godzinach.

W przypadku suszu do zaparzania często stosuje się 1-2 gramy surowca (około jednej łyżeczki) zalane gorącą wodą i odstawione do zaparzenia przez kilkanaście minut.

U osób starszych, po porodzie lub przy zaparciach wywołanych lekami, stosowanie senesu musi być indywidualnie dostosowywane do reakcji organizmu oraz konsultowane ze specjalistą. Choć senna jest uznawana za skuteczną w leczeniu zaparć, także tych wywołanych lekami (np. opioidami, lekami przeciwbólowymi hamującymi przewodzenie impulsów nerwowych), to jej długotrwałe stosowanie nie jest zalecane, ponieważ może doprowadzić do tzw. zespołu leniwego jelita, czyli stanu, w którym jelita przestają prawidłowo funkcjonować bez wsparcia środków przeczyszczających.

Ze względu na możliwość wystąpienia działań niepożądanych i ryzyko osłabienia pracy jelit, nie zaleca się stosowania senesu dłużej niż przez 7–10 dni bez konsultacji z lekarzem. W przypadku dzieci stosowanie jest zwykle niewskazane lub ograniczone do bardzo konkretnych sytuacji i wymaga ostrożności.

Źródła:

• Ulbricht, C., Conquer, J., Costa, D., Hamilton, W., Higdon, E. R., Isaac, R., Rusie, E., Rychlik, I., Serrano, J. M., Tanguay-Colucci, S., Theeman, M., & Varghese, M. (2011). An evidence-based systematic review of senna (Cassia senna) by the Natural Standard Research Collaboration. Journal of dietary supplements, 8(2), 189–238. https://doi.org/10.3109/19390211.2011.573186
• Alshehri, M. M., Quispe, C., Herrera-Bravo, J., Sharifi-Rad, J., Tutuncu, S., Aydar, E. F., Topkaya, C., Mertdinc, Z., Ozcelik, B., Aital, M., Kumar, N. V. A., Lapava, N., Rajkovic, J., Ertani, A., Nicola, S., Semwal, P., Painuli, S., González-Contreras, C., Martorell, M., Butnariu, M., … Cho, W. C. (2022). A Review of Recent Studies on the Antioxidant and Anti-Infectious Properties of Senna Plants. Oxidative medicine and cellular longevity, 2022, 6025900. https://doi.org/10.1155/2022/6025900
• Vilanova-Sanchez, A., Gasior, A. C., Toocheck, N., Weaver, L., Wood, R. J., Reck, C. A., Wagner, A., Hoover, E., Gagnon, R., Jaggers, J., Maloof, T., Nash, O., Williams, C., & Levitt, M. A. (2018). Are Senna based laxatives safe when used as long term treatment for constipation in children?. Journal of pediatric surgery, 53(4), 722–727. https://doi.org/10.1016/j.jpedsurg.2018.01.002
• Morishita, D., Tomita, T., Mori, S., Kimura, T., Oshima, T., Fukui, H., & Miwa, H. (2021). Senna Versus Magnesium Oxide for the Treatment of Chronic Constipation: A Randomized, Placebo-Controlled Trial. The American journal of gastroenterology, 116(1), 152–161. https://doi.org/10.14309/ajg.0000000000000942
• Ikram, A., Khalid, W., Saeed, F., Arshad, M. S., Afzaal, M., & Arshad, M. U. (2023). Senna: As immunity boosting herb against Covid-19 and several other diseases. Journal of herbal medicine, 37, 100626. https://doi.org/10.1016/j.hermed.2023.100626