Słonecznik bulwiasty – co to jest? Działanie i właściwości

Słonecznik bulwiasty (Helianthus tuberosus), zwany też topinamburem, jest jadalną rośliną uprawną, cenioną ze względu na smakowite i sycące bulwy. Topinambur pochodzi z Ameryki, bez wahania możemy więc zaliczyć go do skarbów kulinarnych, jakie zawdzięczamy odkryciom Krzysztofa Kolumba, obok przykładowo ziemniaków, kukurydzy, fasoli, pomidorów, dyni, papryki, wanilii czy kakao.

1. Ważny fakt z historii
2. Skrobia kontra inulina  
3. Inulina w świetle badań naukowych
4. Prozdrowotna aktywność inuliny
5. Szczególne źródło kwasu masłowego  
6. Maślan – molekuła wyjątkowa
7. W zdrowiu jelit  
8. Jelita to dopiero początek
9. Znaczenie dla zdrowia psychicznego
10. Stosowny umiar

Ważny fakt z historii

Do Europy topinambur dotarł jakieś pół wieku po ziemniaku, przywieziony na początku XVII w. do Francji przez Samuela de Champlain. Na ziemiach polskich jego uprawę rozpoczęto w 1730 r. – i co ciekawe, topinambur cieszył się dużą popularnością pośród naszych przodków, nazywany powszechnie bulwą, a regionalnie bulbą, gdulą lub świniakiem. Jednak po 100 latach popularności, topinambur stracił na znaczeniu uprawnym, zastąpiony przez znacznie pożywniejszego zimniaka.

Skrobia kontra inulina  

Chociaż bowiem topinambur zawiera tyle samo energetycznych węglowodanów, co ziemniak, w bulwie ziemniaka są one magazynowane w postaci łatwo przyswajalnej skrobi, podczas gdy w bulwie słonecznika – w formie nieprzyswajalnej inuliny. Dlatego też, kiedy 100-gramowa porcja ziemniaków dostarcza 80, to bulw słonecznika zaledwie 20 Kcal. Ale to, co dawniej uważano za wadę topinamburu, dziś postrzegane jest jako jego główna zaleta.

Chociaż więc topinambur może być cennym źródłem innych wartościowych składników pokarmowych, takich jak białka, witaminy i minerały, dziś jego spożycie zalecane jest przez dietetyków właśnie głównie z uwagi na niską kaloryczność i bardzo wysoką pożyteczność zdrowotną inuliny jako szczególnej formy błonnika pokarmowego.

Inulina w świetle badań naukowych

W przeprowadzonym niedawno przeglądzie publikacji naukowych, którego celem była analiza głównych efektów działania inuliny na zdrowie metaboliczne człowieka, naukowcy ustalili, że spożycie inuliny przyczynia się do kontroli masy ciała i poprawy indeksu masy ciała, obniża poziom glukozy we krwi, poprawia wrażliwość na insulinę i zmniejsza markery stanu zapalnego.

Prozdrowotna aktywność inuliny

Taka prozdrowotna aktywność inuliny wynika głównie z selektywnego faworyzowania przez ten prebiotyk gatunków bakterii probiotycznych, produkujących krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), z rodzajów Bifidobacterium i Anaerostipes. Jak bowiem wykazano już wcześniej w innych badaniach, SCFA poprawiają metabolizm glukozy, hamują lipogenezę (proces syntezy kwasów tłuszczowych), zmniejszają stan zapalny, modulują aktywność immunologiczną i poprawiają parametry antropometryczne, takie jak masa ciała lub indeks masy ciała.

Podsumowując, autorzy tego przeglądu zakomunikowali, iż zebrane wyniki badań naukowych sugerują, że spożycie inuliny wywołuje pozytywne efekty metaboliczne poprzez poprawę mikrobioty jelitowej i poprzez metabolity wytwarzane w efekcie prowadzonej przez nią fermentacji.

Szczególne źródło kwasu masłowego  

Co jednak najciekawsze, w badaniach naukowych dowiedziono, że spożywanie inuliny, w odróżnieniu od innych form błonnika pokarmowego, wzbogaca mikroflorę jelitową głównie w bakterie typu Firmicutes, które są (szczególnie Faecalibacterium prausnitzi) kluczowymi producentami kwasu masłowego w jelicie grubym człowieka, a co za tym idzie – zwiększa wytwarzanie maślanu w procesie fermentacji jelitowej.

A jest to o tyle ważna informacja, że kwas masłowy – w świetle najaktualniejszych wyników badań naukowych – wydaje się najważniejszym z krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych i ogólnie najefektywniejszym czynnikiem prozdrowotnym, wytwarzanym przez nasz mikrobiom jelitowy.

Maślan – molekuła wyjątkowa

SCFA, czyli przede wszystkim octan, propionian i maślan, to kwasy organiczne wytwarzane w świetle jelita głównie na skutek bakteryjnej fermentacji niestrawionych węglowodanów błonnika pokarmowego, nazywanych prebiotykami, a w mniejszym stopniu również aminokwasów białek pokarmowych. Spośród wszystkich SCFA, to właśnie przede wszystkim maślan zwrócił szczególną uwagę badaczy, a to ze względu na swoje korzystne oddziaływanie zarówno na metabolizm energetyczny komórek jelitowych, jak również równowagę życiową tkanek układu pokarmowego.

I chociaż jest krótkołańcuchowym kwasem tłuszczowym, wytwarzanym w najmniejszej proporcji do innych SCFA (60% octan, 25% propionian, 15% maślanu) w jelicie człowieka, jest głównym źródłem energii dla kolonocytów (komórek nabłonka jelitowego) i głównym źródłem prozdrowotnej aktywności ludzkiego mikrobiomu.

W zdrowiu jelit  

Otóż kwas masłowy, obecny w świetle przewodu pokarmowego, jest niezbędny do utrzymania prawidłowej równowagi życiowej komórek nabłonka jelitowego; warunkuje ich prawidłowy metabolizm (jako podstawowe źródło energii) i rozmnażanie, a w ten sposób odpowiada za procesy ich naprawy i regeneracji. A pobudzając lokalną odpowiedź komórkową, utrzymuje integralność bariery jelitowej i, co chyba najważniejsze, hamuje proces kancerogenezy komórek nowotworowych.

Jednocześnie kwas masłowy wywiera ogólnie korzystny wpływ na cały mikrobiom jelitowy, stymulując wzrost mikroflory probiotycznej i hamując rozwój mikroorganizmów patogennych, takich jak przykładowo Escherichia coli, Campylobacter czy Salmonella.

Jelita to dopiero początek

Z jednej strony kwas masłowy jest wykorzystywany jako źródło energii przez kolonocyty, z drugiej zaś pełni funkcję cząsteczki sygnalizacyjnej, wchłanianej z jelit do krwiobiegu i docierającej z obiegiem krwi do tkanek docelowych, m.in. do tkanki mięśniowej i tkanki gruczołowej prosty, stymulując w pierwszym przypadku procesy wzrostowe tkanki a hamując je w drugim, zapobiegając tym sposobem jednocześnie utracie masy mięśniowej (sarkopenii) i łagodnemu rozrostowi gruczołu krokowego (BPH).

To właśnie głównie kwas masłowy odpowiada za wspominane wyżej, metaboliczne efekty zdrowotne działania produkowanych w jelitach, krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, takie jak poprawa metabolizmu glukozy, hamowanie lipogenezę (syntezy kwasów tłuszczowych), tłumienie stanu zapalnego, modulacja aktywność immunologicznej i poprawa parametrów antropometrycznych, takich jak masa ciała lub indeks masy ciała.

Znaczenie dla zdrowia psychicznego

Mało tego, coraz więcej dowodów pochodzących z badań naukowych wskazuje na to, że mikrobiota jelitowa przyczynia się, m.in. za pośrednictwem kwasu masłowego, do rozwoju i funkcjonowania układu nerwowego wszystkich zwierząt, w tym oczywiście też ludzi. W ten sposób wpływa na różne złożone zachowania, w tym zachowania powtarzalne, sprawność poznawczą, komunikację społeczną oraz lęk i nastrój. Jak wykazano w badaniach, mikrobiota jelitowa może komunikować się za pośrednictwem kwasu masłowego z ośrodkowym układem nerwowym poprzez szlaki immunologiczne, metaboliczne, endokrynologiczne i nerwowe.

I jak sugerują naukowcy, dotychczasowe odkrycia mogą być tylko przysłowiowym wierzchołkiem góry lodowej zdrowotnej aktywności kwasu masłowego.

Stosowny umiar

Jak więc widzimy, dzięki wysokiej zawartości inuliny, topinambur może być bardzo cennym zdrowotnie składnikiem naszej codziennej diety. Musimy jednak pamiętać, że w przypadku błonnika, tak samo jak każdego innego składnika pokarmowego, niezmiennie obowiązuje stara żelazna zasada – co za dużo, to niezdrowo.

Eksperci nauk o żywieniu sugerują, że spożycie całkowitego dziennego błonnika powinno wynosić ok. 40 g w przypadku mężczyzn i ok. 25 g w przypadku kobiet. Natomiast dzienne spożycie błonnika ponad 45 g może skutkować już pewnymi niekorzystnymi konsekwencjami zdrowotnymi, takimi jak biegunki lub zaparcia, bóle brzucha, refluks żołądkowo-przełykowy, niedobory niezbędnych mikroskładników pokarmowych i odwodnienie. A ponieważ w 100 g topinamburu znajdujemy zwykle średnio 15 g inuliny, musimy zapamiętać, aby nie spożywać jego bulw więcej, jak maksimum do 300 g dziennie.        

Autor: Sławomir Ambroziak

Źródła:         

• https://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2023/fo/d2fo01096h
• https://www.mdpi.com/2072-6643/16/17/2935
• https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2212619821000097
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7294979/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6333934/