Celiakia – przyczyny, objawy, leczenie

Celiakia to choroba autoimmunologiczna, w której gluten prowadzi do uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego, ale jej objawy mogą dotyczyć także innych narządów, co utrudnia rozpoznanie. W przeciwieństwie do tego, co uważano wcześniej, choroba ta to globalny problem zdrowotny, który nie ogranicza się już wyłącznie do populacji kaukaskiej. Obecnie możliwości terapeutyczne opierają się o eliminację glutenu z diety, co z kolei może prowadzić do pewnych konsekwencji, takich jak niedobory niektórych substancji odżywczych.

1. Przyczyny i występowanie celiakii
2. Symptomy i diagnostyka celiakii
3. Terapia w celiakii

Przyczyny i występowanie celiakii

Przyczyną choroby jest nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna na gluten u osób z predyspozycją genetyczną, zwłaszcza z obecnością haplotypów HLA-DQ2 i HLA-DQ8. Współwystępuje z niektórymi schorzeniami, m.in. autoimmunologicznymi. U pacjentów z chorobami tarczycy o takim podłożu częstość celiakii wynosi ok. 1,6%, a u dzieci sięga nawet 6,2%. U osób z niedokrwistością z niedoboru żelaza rozpoznaje się ją w 3–5,5% przypadków, co uzasadnia rutynowe badania przesiewowe.

Wśród dzieci z niskorosłością celiakia występuje u 7–12% pacjentów, zwłaszcza w przypadku idiopatycznego zahamowania wzrastania. Wysoką częstość celiakii stwierdza się też u osób z kryptogenną hipertransaminazemią (5,7%) i marskością wątroby o nieznanej etiologii (4,6%), gdzie wdrożenie diety bezglutenowej może odwrócić zmiany wątrobowe. U pacjentek z zespołem Turnera rozpoznanie celiakii stawia się u 4,5%, a u chorych z łuszczycą ryzyko celiakii jest ponad dwukrotnie wyższe niż w populacji ogólnej.

Szacuje się, że seroprewalencja – czyli obecność swoistych przeciwciał, głównie IgA przeciw transglutaminazie tkankowej i endomyzjum – wynosi 1,4%, natomiast przypadki potwierdzone biopsją stanowią 0,7% populacji. Częstość występowania różni się geograficznie – najwyższa jest w Europie i Oceanii (0,8%), najniższa w Ameryce Południowej (0,4%), przy czym dane z wielu regionów świata pozostają niepełne.

Kto choruje najczęściej?

Celiakia częściej dotyczy kobiet (0,6%), niż mężczyzn (0,4%) oraz dzieci (0,9%), niż dorosłych (0,5%). Co ciekawe, im większa odległość od równika, tym wyższa seroprewalencja. Największe ryzyko stwierdzono na szerokościach 51–70°, co może wiązać się z klimatem, syntezą witaminy D i mikrobiotą jelitową. W ostatnich dekadach obserwuje się systematyczny wzrost liczby nowych przypadków.

Symptomy i diagnostyka celiakii

Objawy celiakii są bardzo zróżnicowane i często niespecyficzne. Obejmują dolegliwości jelitowe, takie jak przewlekła biegunka, wzdęcia, bóle brzucha, utrata masy ciała, niedobory witamin) oraz pozajelitowe, takie jak zmęczenie, niedokrwistość oporna na suplementację, osteopenia, neuropatie, czy opryszczkowate zapalenie skóry.

Przebieg skąpoobjawowy lub bezobjawowy

Choroba może przebiegać skąpoobjawowo lub bezobjawowo, co utrudnia rozpoznanie, a kobiety są statystycznie bardziej narażone na niezdiagnozowaną postać celiakii, niż mężczyźni. Podstawą diagnostyki są badania serologiczne, przede wszystkim oznaczenie przeciwciał IgA przeciwko transglutaminazie tkankowej (IgA-tTG), które są bardzo swoiste i czułe. U dorosłych z poziomem tych przeciwciał ≥10× górnej granicy normy (ULN) można z dużym prawdopodobieństwem postawić diagnozę bez biopsji dwunastnicy – podejście to ma swoistość 100%, choć czułość wynosi jedynie 51%, co ogranicza jego użyteczność przy niższych wartościach przeciwciał.

Złote standardy diagnostyki

Biopsja śluzówki dwunastnicy i ocena według skali Marsha nadal pozostają złotym standardem w przypadkach wątpliwych. W populacjach bezobjawowych testy serologiczne są mniej czułe, a efekty terapii (np. diety bezglutenowej) są niewielkie i często niezauważalne w krótkim czasie. Choć rozwijane są nowoczesne metody diagnostyczne, takie jak analiza obrazowa, czy modele komputerowe integrujące dane genetyczne i proteomiczne, ich zastosowanie kliniczne jest nadal ograniczone.

Przyczyny, objawy i leczenie celiakii

Terapia w celiakii

Po pierwsze dieta

Leczenie celiakii opiera się aktualnie niemal wyłącznie na całkowitej eliminacji glutenu z diety, co oznacza konieczność przestrzegania ścisłej diety bezglutenowej (gluten-free diet, GFD) przez całe życie, która w większości przypadków jest skuteczna i prowadzi do ustąpienia objawów klinicznych oraz regeneracji śluzówki jelita cienkiego.

Problem z dietą

Mimo to znaczna część pacjentów zgłasza trudności z utrzymaniem GFD, zarówno z przyczyn praktycznych (np. zanieczyszczenia pokarmów glutenem, brak odpowiedniego oznakowania), jak i psychologicznych, gdyż dieta ta znacząco wpływa na jakość życia, prowadząc do izolacji społecznej, stresu i obniżonego dobrostanu psychicznego. Ponadto, u części pacjentów objawy nie ustępują pomimo restrykcyjnego przestrzegania zaleceń dietetycznych, co skłania do poszukiwania alternatywnych lub wspomagających form terapii.

Badania kliniczne

Obecnie w badaniach klinicznych I–III fazy testowane są cztery główne strategie terapeutyczne: detoksykacja glutenu jeszcze w świetle jelita przed jego wchłonięciem (np. preparaty enzymatyczne takie jak ALV003), modulacja przepuszczalności bariery jelitowej (np. inhibitory zonuliny jak larazotyd), indukcja tolerancji immunologicznej na gluten (np. szczepionki peptydowe), a także hamowanie mechanizmów autoimmunologicznych. Mimo intensywnych badań żadna z tych metod nie osiągnęła jeszcze końcowego etapu badań (faza III) ani nie została zatwierdzona do stosowania klinicznego.

Probiotyki 

Równolegle rośnie zainteresowanie probiotykoterapią jako metodą wspomagającą leczenie celiakii, zwłaszcza w kontekście poprawy objawów żołądkowo-jelitowych, które mogą utrzymywać się mimo przestrzegania GFD. Wyniki przeglądów badań sugerują, że probiotyki mogą redukować dolegliwości takie jak wzdęcia, bóle brzucha, czy dyskomfort jelitowy, a ich działanie może wiązać się z modyfikacją składu mikrobioty jelitowej, m.in. poprzez zwiększenie liczebności korzystnych bakterii z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus.

Źródła:

• Shiha MG, Nandi N, Raju SA, et al. Accuracy of the No-Biopsy Approach for the Diagnosis of Celiac Disease in Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis. Gastroenterology. 2024;166(4):620-630. doi:10.1053/j.gastro.2023.12.023
• Jansson-Knodell CL, Hujoel IA, West CP, et al. Sex Difference in Celiac Disease in Undiagnosed Populations: A Systematic Review and Meta-analysis. Clin Gastroenterol Hepatol. 2019;17(10):1954-1968.e13. doi:10.1016/j.cgh.2018.11.013
• Hartmann Tolić I, Habijan M, Galić I, Nyarko EK. Advancements in Computer-Aided Diagnosis of Celiac Disease: A Systematic Review. Biomimetics (Basel). 2024;9(8):493. Published 2024 Aug 14. doi:10.3390/biomimetics9080493
• Chou R, Blazina I, Bougatsos C, Mackey K, Grusing S, Selph S. Screening for Celiac Disease: A Systematic Review for the U.S. Preventive Services Task Force. Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality (US); March 2017.
• Singh P, Arora A, Strand TA, et al. Global Prevalence of Celiac Disease: Systematic Review and Meta-analysis. Clin Gastroenterol Hepatol. 2018;16(6):823-836.e2. doi:10.1016/j.cgh.2017.06.037
• King JA, Jeong J, Underwood FE, et al. Incidence of Celiac Disease Is Increasing Over Time: A Systematic Review and Meta-analysis. Am J Gastroenterol. 2020;115(4):507-525. doi:10.14309/ajg.0000000000000523
• Celdir MG, Jansson-Knodell CL, Hujoel IA, et al. Latitude and Celiac Disease Prevalence: A Meta-Analysis and Meta-Regression. Clin Gastroenterol Hepatol. 2022;20(6):e1231-e1239. doi:10.1016/j.cgh.2020.09.052
• D'heedene M, Vanuytsel T, Wauters L. Celiac disease: Hope for new treatments beyond a gluten-free diet. Clin Nutr. 2024;43(6):1240-1249. doi:10.1016/j.clnu.2024.04.014
• Raiteri A, Granito A, Giamperoli A, Catenaro T, Negrini G, Tovoli F. Current guidelines for the management of celiac disease: A systematic review with comparative analysis. World J Gastroenterol. 2022;28(1):154-175. doi:10.3748/wjg.v28.i1.154