Suplementacja przed ciążą – witaminy i minerały

Powołanie do życia nowego członka ludzkiej społeczności to ambitny plan i zacne postanowienie, ale jednocześnie też wielka odpowiedzialność. Wydawałoby się, że nic prostszego, jak zajść w ciążę, donosić ją i wydać zdrowego potomka, ale tutaj – jak dowodzą badania – w bardzo wielu przypadkach sprawa się mocno komplikuje. Suplementy diety rzeczywiście okazują się pomocne przy realizacji tych planów, warto więc posłuchać, co mówią na ten temat naukowcy, na podstawie wyników prowadzonych w tych kierunkach badań naukowych…

1. Problemy z płodnością
2. Dlaczego suplementy…?
3. Przegląd suplementów o potwierdzonej naukowo skuteczności 
4. Nie tylko suplementy

Problemy z płodnością

Jak pokazują statystyki, problemy z zajściem w ciążę pojawiają się u ok. 30% współczesnych kobiet. Na taki stan rzeczy może wpływać wiele dolegliwości ogólnoustrojowych i ginekologicznych, w tym zespół policystycznych jajników, endometrioza, przedwczesna niewydolność jajników oraz zapalenie narządów miednicy mniejszej.

Oprócz problemów organicznych fizjologiczne funkcje rozrodcze kobiet mogą być również zakłócane przez czynniki związane ze stylem życia, a przede wszystkim przez niezrównoważoną lub niezdrową dietę, albo prowadzącą w konsekwencji do jakościowych niedoborów pokarmowych, albo do otyłości i insulinooporności.

Jak bowiem wynika z najaktualniejszych badań prowadzonych w tym zakresie, czynniki związane ze stylem życia wpływają wyraźnie na zdolności reprodukcyjne kobiet, a kobiety dotknięte tzw. niepłodnością niewyjaśnioną, których liczebność w populacji płci pięknej szacowana jest na ok. 11%, cierpią na niezdiagnozowane niedobory pokarmowe, negatywnie wpływające na ich płodność.

Tak więc w świetle dowodów pochodzących z aktualnych badań naukowych, jest jasno widoczne, że dieta i ewentualnie jej suplementacja to fundament sprzyjający realizacji planów wydania na świat nowego członka ludzkiej populacji.

Dlaczego suplementy…?

Uzasadnieniem stosowania suplementów diety przed planowaną ciążą jest, zdaniem naukowców, uzupełnienie niedoborów lub osiągnięcie optymalnego poziomu spożycia tych składników pokarmowych, głównie witamin, minerałów, aminokwasów i kwasów tłuszczowych, które mogą wywierać potencjalnie pozytywny wpływ na różne cele płodności, takie jak równowaga hormonalna, owulacja, jakość komórek jajowych, jakość zarodka oraz oczywiście prawdopodobieństwo zajścia w ciążę.

Co jednak godne ubolewania, pomimo jasnych wniosków płynących z wyników badań naukowych, nadal brakuje konkretnych wytycznych żywieniowych, dotyczących stosowania suplementów diety w celu poprawy płodności kobiet. Obecnie jedynymi zalecanymi oficjalnie suplementami dla kobiet starających się o dziecko są kwas foliowy i jod, których głównym zadaniem jest zapobieganie wadom cewy nerwowej u płodu i wrodzonemu zespołowi niedoboru jodu u noworodków.

Przegląd suplementów o potwierdzonej naukowo skuteczności 

Dlatego krótki przegląd suplementów diety o potwierdzonej naukowo skuteczności w sprzyjaniu planowania potomstwa najzręczniej rozpocząć właśnie od kwasu foliowego i jodu…

Kwas foliowy (witamina B9)

Kwas foliowy to niezbędny mikroskładnik pokarmowy w z grupy witamin, klasyfikowany jako witamina B9. Po wchłonięciu z pożywienia, kwas foliowy ulega w organizmie przekształceniu do swojej postaci aktywnej metabolicznie, czyli kwasu tetrahydrofoliowego. W tej formie witamina B9 pełni funkcję koenzymu, czyli związku niezbędnego do pracy enzymów i przebiegu reakcji enzymatycznych.

Jako koenzym witamina B9 bierze udział w procesach syntezy zasad purynowych i pirymidynowych, niezbędnych do wytwarzania kwasów nukleinowych – DNA i RNA. Dlatego też kwas foliowy jest niezbędny w przebiegu procesów związanych z podziałami komórkowymi, gdyż procesy te wymagają syntezy kwasów nukleinowych. W związku z tym ma szczególne znaczenie dla tych tkanek, w których podziały komórkowe przebiegają szczególnie intensywnie, a więc w pierwszej kolejności dla układu krwiotwórczego, nabłonka przewodu pokarmowego, osłonki mielinowej włókien nerwowych oraz właśnie rozwijającego się płodu.

Niedobór witaminy B9 jest więc najbardziej niebezpieczny dla kobiet planujących potomstwo, albowiem naraża je na urodzenie dziecka z wadami rozwojowymi cewy nerwowej, takimi jak bezmózgowie czy przepuklina mózgowo-rdzeniowa. Ponadto niedobór kwasu foliowego zwiększa ryzyko poronienia, zagrożonej ciąży, przedwczesnego porodu, niskiej masy urodzeniowej dziecka i rozwoju anemii u noworodka. Co jednak również bardzo ważne i czego dowiodły badania, kwas foliowy – stosowany w dawce 400 mcg dziennie – poprawia jakość komórek jajowych i zarodków, przez co ułatwia zapłodnienie i sprzyja inicjacji ciąży.

Jod

Według Centers for Disease Control and Prevention, w porównaniu do wszystkich innych populacji, najniższy poziom jodu notowany jest u kobiety w wieku 20–39 lat. U przyczyn tego problemu może leżeć fakt, że większość kobiet, w przeciwieństwie do mężczyzn, nie gustuje w słonych potrawach, natomiast sól (morska lub kamienna jodowana) jest głównym źródłem jodu w naszej diecie, równolegle do produktów pokarmowych pochodzenia morskiego (ryby, algi, owoce morza). Kobiety są również bardziej podatne od mężczyzn na mody żywieniowe, a niedoborom jodu sprzyja szczególnie modna w dzisiejszych czasach dieta niskosodowa.

A optymalne pokrycie zapotrzebowania organizmu na jod w tym przedziale życia jest szczególnie ważne dla kobiet planujących potomstwo, albowiem pierwiastek ten odgrywa kluczową rolę m.in. w rozwoju mózgu wzrastającego płodu. Jest on niezbędny do produkcji hormonów tarczycy, których niedobór skutkuje zaburzeniami cyklu menstruacyjnego i niepłodnością, a w przypadku zapłodnienia i donoszenia ciąży, poczęciem dziecka z poważnym niedorozwojem umysłowym, nazywanym naukowo kretynizmem a potocznie matołectwem.

Zalecane dzienne spożycie jodu dla kobiet powyżej 14. roku życia wynosi 150 mcg, jednak w przypadku kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących piersią zalecenia te wzrastają do 220–290 mcg dziennie.

Witamina E

W kontekście suplementacji w okresie planowania ciąży nie sposób nie wspomnieć o witaminie E, jako że jest to pierwszy składnik pokarmowy, którego związki z funkcjami rozrodczymi zostały zaobserwowane przez naukowców, co miało miejsce już w 1922 roku. Wtedy to właśnie witaminę E zidentyfikowano po raz pierwszy jako czynnik niezbędny w procesie rozmnażania się zwierząt, nazywając ją wymiennie tokoferolem, od greckich słów: tokos – potomstwo i phero – niosę.

Otóż, jak się okazuje, niedobór witaminy E prowadzi do zmian w przysadce mózgowej i zahamowania produkcji gonadotropin (hormonów podtrzymujących czynności gruczołów płciowych), a w konsekwencji u kobiet – do bezpłodności oraz resorpcji płodu lub poronienia, zaś u mężczyzn – do nieodwracalnego uszkodzenia jąder. I jak zaobserwowano w badaniach, osocze krwi kobiet cierpiących na nawracające poronienia charakteryzuje się drastycznie niskim stężeniem witaminy E.

"Ciąża to czas, kiedy odpowiadamy za rozwój naszego przyszłego dziecka. Priorytetem powinno być wprowadzenie zdrowych nawyków żywieniowych (choć najlepiej to zrobić dużo wcześniej), zachowanie regularnej, umiarkowanej aktywności fizycznej i regularne wizyty u lekarza, który prowadzi ciążę." Agata Bugorska - Dietetyk

Z uwagi na szczególny związek z funkcjami rozrodczymi, naukowcy przetestowali tokoferol w terapii kobiet z niewyjaśnioną niepłodnością, dochodząc do wniosku, że suplementacja witaminy E w dawce 400 IU dziennie zwiększa grubość i poprawia środowisko endometrium, zwiększając szansę na powodzenie zapłodnienia. Szczególną uwagę na uzupełnienie tokoferolu powinny zwrócić kobiety planujące potomstwo w nieco późniejszym wieku, albowiem w jednym z badań zaobserwowano, że suplementacja witaminy E skraca czas do zajścia w ciążę, szczególnie u kobiet z niewyjaśnioną niepłodnością po 35. roku życia.     

Zalecane spożycie witaminy E w przypadku kobiet planujących ciążę to min. 15 mg (22.4 IU) dziennie.

Witamina D

Z formalnego punktu widzenia witamina D jest prohormonem przekształcanym w organizmie w hormon steroidowy, nazywany kalcytriolem, działający poprzez swoiste dla siebie receptory zlokalizowane w jądrach i błonach komórkowych komórek tkanek docelowych. Jak dowiedziono w badaniach, istnieje silny związek pomiędzy poziomami witaminy D w surowicy krwi a funkcjami rozrodczymi kobiet. Badania sprawdzające rolę receptora witaminy D w tkankach rozrodczych potwierdziły dodatnią korelację pomiędzy statusem witaminy D a reprodukcją. Receptory witaminy D rozlokowane są, jak się okazuje, w różnych tkankach rozrodczych kobiet, w tym w jajnikach, macicy i łożysku. Zdaniem naukowców, różnorodna ekspresja tych receptorów sugeruje potencjalną rolę witaminy D w funkcjach rozrodczych kobiet.

Dlatego też wyniki jednego z badań potwierdziły, że suplementacja witaminy D u kobiet planujących ciążę, w dawce 50 000 IU co dwa tygodnie przez 8 tygodni, prowadzi do istotnego obniżenia stężenia hamującego jajeczkowanie hormonu antymüllerowskiego w surowicy krwi, poziomu insuliny, homeostatycznego modelu oceny insulinooporności i istotnego wzrostu ilościowego wskaźnika kontroli wrażliwości na insulinę w porównaniu z placebo, co tworzy warunki metaboliczne, sprzyjające zapłodnieniu.

Witamina B8 (inozytol)

Witaminą B8 nazywany jest inozytol, dostarczany do organizmu poprzez spożycie pełnoziarnistych produktów zbożowych, roślin strączkowych, owoców, warzyw oraz wyrobów mlecznych i mięsnych. Jak wynika z badań, inozytol jest kluczowym składnikiem pokarmowym, wspierającym płodność kobiet i prawidłową fizjologię przebiegu ciąży. Inozytol jest prekursorem fosfoglikanów błonowych, które są przede wszystkim zaangażowane w kaskady sygnalizacji komórkowej, przekazujące bodźce zewnątrzkomórkowe do organelli komórkowych. A że główne funkcje inozytolu obejmują sygnalizację insuliny i hormonów gonadotropowych, w konsekwencji jest on mediatorem kluczowych procesów, prowadzących w jajnikach do rozwoju pęcherzyków Graafa, uwalniających do jajowodu komórki jajowe, co stanowi nieodzowny warunek płodności kobiet.

W świetle wyników licznych już w tej chwili badań naukowych, inozytol rekomendowany jest przez naukowców jako cenne uzupełnienie diety kobiet z trudnościami z zajściem w ciążę. W kilku badaniach bowiem wykazano, że suplementacja inozytolu wpływa pozytywnie na dojrzewanie komórek jajowych i poprawę spontanicznej owulacji.

Wprawdzie rekomendowana dzienna dawka inozytolu to 500 do 2000 mg, w przypadku problemów z zajściem w ciążę potrzebne może być wyższe dawkowanie (do 4000 mg), niemniej suplementacja z użyciem tak wysokich dawek powinna być już prowadzona pod kontrolą lekarską.

Witamina Q10 (koenzym Q10)

Witamina Q10 to nieformalna nazwa koenzymu Q10 (CoQ10), który formalnie uznawany jest za składnik witaminopodobny, czyli związek niezbędny do życia, częściowo wytwarzany w naszym organizmie, częściowo zaś uzupełniany z pożywienia. A że w życiu dorosłym większego znaczenia nabierają pokarmowe źródła koenzymu Q10, z których organizm nasz chętnie pobiera ten związek, jak oszacowali naukowcy, dla utrzymania dobrego stanu zdrowia potrzebujemy pobierać codziennie z pożywienia 10-30 mg tej „witaminy”.

"Niedobory składników odżywczych mogą prowadzić do wczesnego porodu, krwotoku poporodowego, niedokrwistości i wad rozwojowych. Z tego powodu ciąża jest czasem, w którym przyszłe matki skupiają się na swoim zdrowiu i przyjmowaniu składników odżywczych." Agata Bugorska - Dietetyk

Jak ustalono w wyniku badań, zmniejszone stężenie CoQ10 w osoczu krwi wiąże się z hipogonadyzmem, obniżonymi poziomami hormonów płciowych, spadkiem płodności, dysfunkcjami jajników i nieprawidłowościami formowania zarodka. Jednocześnie w kilku badaniach przedklinicznych wykazano, że suplementacja CoQ10 chroni rezerwę jajnikową, przeciwdziała fizjologicznemu starzeniu się jajników poprzez przywrócenie funkcji mitochondriów oraz zwiększa tempo bruzdkowania zarodka i formowania blastocysty.

Natomiast w badaniach klinicznych, suplementacja CoQ10 prowadziła do lepszej odpowiedzi na indukcję owulacji oraz obniżenia ryzyka anomalii płodu u kobiet w wieku 35–43 lat. Z kolei u młodych kobiet z problemami z płodnością, związanymi z ze zmniejszoną rezerwą jajnikową, czyli liczebnością prekursorów komórek jajowych, suplementacja koenzymu Q10 zwiększała w przeciągu 60 dni aktywność jajników oraz poprawiała jakość komórek jajowych.

Chociaż w leczeniu niepłodności koenzym Q10 może być ordynowany przez lekarza nawet w dawce 600 mg, to jednak za bezpieczny i skuteczny dla kobiet planujących ciążę uznawany jest zakres dawek w przedziale 100-300 mg dziennie.

Witamina F (szczególne kwasy tłuszczowe)

Nazwa witaminy F obejmuje pewne szczególne kwasy tłuszczowe. Formalnie za witaminę F uznawane są tylko dwa nienasycone kwasy tłuszczowe – linolowy i alfa linolenowy, albowiem tylko tych dwóch niezbędnych do życia kwasów tłuszczowych ludzki organizm nie jest w stanie samodzielnie produkować, więc musi pobierać z pożywienia. Jak jednak się okazuje, istnieją jeszcze przynajmniej trzy niezbędne do życia kwasy tłuszczowe, które wprawdzie organizm może produkować, ale których wytwarza za mało względem potrzeb, a więc musi je sobie dobierać z pożywienia.

Chodzi tutaj o kwas eikozapentaenowy, dokozaheksaenowy i oleinowy, które również powinny zostać zaliczone do grupy witaminy F. A ponieważ kwas alfa linolenowy, eikozapentaenowy i dokozaheksaenowy należą do szeregu omega 3 kwasów tłuszczowych, kwas linolowy do szeregu omega 6 a kwas oleinowy szeregu omega 9, dlatego dzisiaj częściej niż o witaminie F, mówimy o suplementach omega 3-6-9.

A jak postulują naukowcy na podstawie swoich obserwacji, zwiększony stosunek prostacykliny do tromboksanu indukowany przez kwasy tłuszczowe omega-3 może ułatwić zajście w ciążę kobiet z problemami z niepłodnością, poprzez zwiększenie przepływu krwi przez macicę. Jak bowiem dowiodły wyniki badań naukowych, wyższe spożycie i stężenie w surowicy krwi długołańcuchowych kwasów tłuszczowych szeregu omega 3 okazuje się dodatnio skorelowane z prawdopodobieństwem wystąpienia ciąży klinicznej i urodzenia zdrowego dziecka przez kobiety z problemem niepłodności.

Z kolei w innych badaniach wysokie stężenie kwasu oleinowego szeregu omega 9 w surowicy krwi okazało się dodatnio skorelowane ze zwiększoną płodnością lub krótszym czasem do zajścia w ciążę u kobiet z prawidłową masą ciała, przy czym stężenie kwasu linolowego szeregu omega 6 nie wykazało żadnych powiązań z płodnością.

Spośród kwasów szeregu omega 3 najważniejszy dla kobiet planujących ciążę okazał się kwas dokozaheksaenowy (DHA), dlatego w szacunkach większości ekspertów jego spożycie w tym okresie powinno wynosić przynajmniej 200 mg dziennie. I chociaż kwas ten występuje powszechnie w produktach pochodzenia morskiego, specjaliści doradzają kobietom korzystanie konkretnie z suplementów kwasów szeregu omega 3, albowiem produkty morskie obfitują w rtęć, która z kolei działa ujemnie na parametry płodności.

NAC (N-acetylocysteina)

Wprawdzie NAC, czyli N-acetylocysteina, nie pełni w naszym organizmie funkcji witaminy, jest jednak popularnym suplementem diety jako łatwo przyswajalna postać cysteiny – aminokwasu o wyjątkowo wysokiej aktywności prozdrowotnej. Jeżeli chodzi o związek z płodnością kobiet, NAC wykazuje szczególną aktywność, polegającą na hamowaniu atrezji pęcherzyków jajnikowych, czyli procesu zaniku pęcherzyków, w którym większość z nich ulega degeneracji, zamiast dojrzewać do uwalniania komórek jajowych.

Dlatego też w badaniach klinicznych, suplementacja 1200 mg NAC przez kolejnych 5 dni, począwszy od 2 dnia cyklu menstruacyjnego, skutkowała u kobiet z problemami z płodnością indukcją i przyspieszeniem owulacji, poprawiając wskaźnik owulacji z 17.9 do 52.1%.   

Wprawdzie brakuje jasnych wytycznych odnośnie dawkowania NAC w suplementacji kobiet planujących ciążę, niemniej najczęściej zalecaną dawką NAC jako suplementu prozdrowotnego jest 600 mg dziennie.

Nie tylko suplementy

Oczywiście planując ciążę, warto uzupełniać omówione wyżej składniki pokarmowe o udowodnionym naukowo, pozytywnym wpływie na parametry płodności. Musimy jednak pamiętać, że suplementacja to tylko element zdrowego żywienia, które – jak pamiętamy i co wynika z badań – ma pierwszoplanowe znaczenie dla płodności kobiet. Szczególnie dobrze sprawdza się na tym polu, jak się okazuje, dieta śródziemnomorska. Otóż wykazano, że kobiety przestrzegające diety śródziemnomorskiej charakteryzują się niższym ryzykiem niepłodności owulacyjnej oraz  zwiększoną szansą na zajście w ciążę i urodzenie zdrowego dziecka.

Tę wysoką efektywność diety śródziemnomorskiej w parametrach płodności powiązano w pierwszej kolejności z wysokim udziałem wspomnianego wyżej kwasu oleinowego, dostarczanego do organizmu na skutek spożywania dużych porcji oliwy z oliwek. Jak bowiem oszacowali specjaliści, o optymalnym spożyciu kwasu oleinowego możemy mówić wtedy, kiedy stanowi on min. 36% całego tłuszczu naszej diety i 12% całego dobowego spożycia kalorii. Tak więc biorąc za odnośnik dietę zrównoważoną kalorycznie, dostarczającą zazwyczaj 2000 kcal, optymalne spożycie kwasu oleinowego to ok. 26 g dziennie.

Ale naszych krajowych uwarunkowaniach kulinarnych i cenowych, oliwę z oliwek jako źródło kwasu oleinowego możemy zastąpić z równym powodzeniem, planując ciążę, tańszym i popularniejszym olejem rzepakowym.

Autor: Sławomir Ambroziak

Źródła:                                                       

• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8541636/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8065992/
• https://www.thieme-connect.com/products/ejournals/abstract/10.1055/s-0036-1571353
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8955126/
• https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.3109/09513590.2015.1101444
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6172745/  
• https://www.mdpi.com/2079-7737/13/11/936
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5870379/
• https://journals.lww.com/obgynsurvey/abstract/2004/10000/women_and_omega_3_fatty_acids.14.aspx
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6220440/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5850735/ 
• https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/00016340601090337